Sözleşmenin İptali, Feshi veya Geçersizliğinin Tespiti Davası

Sözleşmenin iptali, feshi veya geçersizliğinin tespiti davası; bir sözleşmenin kuruluşunda bulunan hukuki sakatlıklar, taraf iradesini bozan durumlar ya da sözleşmenin kurulmasından sonra ortaya çıkan ihlaller nedeniyle sözleşmenin bağlayıcılığının sona erdirilmesini veya baştan itibaren hüküm doğurmadığının belirlenmesini amaçlayan hukuki yoldur. Ancak iptal, fesih, sözleşmeden dönme ve geçersizlik aynı hukuki sonucu ifade etmez. Uygulanacak yol; sözleşmenin türüne, geçersizlik sebebine, edimlerin yerine getirilip getirilmediğine ve tarafların ileri sürdüğü taleplere göre belirlenir.

Bir sözleşmenin hukuka aykırı veya taraflardan biri bakımından zararlı olması, tek başına her durumda sözleşmenin iptal edileceği anlamına gelmez. Bazı hâllerde sözleşme baştan itibaren hükümsüzken bazı durumlarda tarafın belirli bir süre içinde sözleşmeyle bağlı olmadığını bildirmesi gerekir. Sözleşmenin kurulmasından sonraki borca aykırılıklarda ise iptal yerine sözleşmeden dönme veya fesih gündeme gelebilir.

Bu nedenle dava açılmadan önce uyuşmazlığın doğru hukuki sebebe dayandırılması, talep sonucunun buna uygun kurulması ve sürelerin dikkatle incelenmesi gerekir.

Sözleşmenin İptali, Feshi ve Geçersizliği Ne Anlama Gelir?

Uygulamada “sözleşmenin iptali davası” ifadesi geniş bir anlamda kullanılmaktadır. Bununla birlikte Türk borçlar hukukunda her sözleşme uyuşmazlığı için geçerli, tek tip bir sözleşme iptali davası bulunmamaktadır.

Uyuşmazlığın niteliğine göre mahkemeden şu taleplerden biri veya birkaçı istenebilir:

• Sözleşmenin baştan itibaren kesin hükümsüz olduğunun tespiti,
• İrade bozukluğu nedeniyle sözleşmeyle bağlı olunmadığının tespiti,
• Sözleşmeden dönüldüğünün veya sözleşmenin feshedildiğinin tespiti,
• Ödenen paranın ya da devredilen malın iadesi,
• Sözleşmeye dayanılarak oluşturulan kayıtların düzeltilmesi,
• Uğranılan zararın tazmini,
• Sözleşmenin yalnızca belirli hükümlerinin geçersiz sayılması.

Davanın adı kadar önemli olan husus, dilekçede açıklanan maddi olaylar ve mahkemeden istenen hukuki korumadır. Örneğin bedeli ödenmiş bir sözleşmede yalnızca geçersizliğin tespitinin istenmesi, ödenen bedelin kendiliğinden tahsil edilmesini sağlamayabilir. Bu durumda iade veya alacak talebinin de ayrıca ileri sürülmesi gerekebilir.

İptal, Fesih, Dönme ve Kesin Hükümsüzlük Arasındaki Farklar

Bu kavramların birbirinin yerine kullanılması, dava dilekçesinin yanlış kurulmasına ve beklenen hukuki sonucun elde edilememesine neden olabilir.

Türk Borçlar Kanunu’nun 27. maddesi; emredici hükümlere, ahlaka, kamu düzenine, kişilik haklarına aykırı veya konusu imkânsız sözleşmelerin kesin olarak hükümsüz olduğunu düzenlemektedir. Aynı maddeye göre geçersizlik sözleşmenin yalnızca bir bölümüne ilişkinse, kural olarak diğer hükümler geçerliliğini korur. Ancak geçersiz bölüm olmaksızın sözleşmenin yapılmayacağı anlaşılıyorsa sözleşmenin tamamı hükümsüz hâle gelebilir.

Sözleşmenin Geçersizliğine Yol Açabilecek Başlıca Nedenler

Kanunda Öngörülen Geçerlilik Şekline Uyulmaması

Sözleşmeler kural olarak herhangi bir şekle bağlı olmaksızın kurulabilir. Ancak kanun belirli bir sözleşmenin yazılı, resmî veya başka bir özel şekilde yapılmasını zorunlu tutmuşsa bu şekil, kural olarak geçerlilik şartıdır.

Türk Borçlar Kanunu’nun 12. maddesine göre kanunda öngörülen geçerlilik şekline uyulmaksızın kurulan sözleşmeler hüküm doğurmaz. Taşınmaz satışının resmî şekilde yapılması, kefalet sözleşmesindeki şekil şartları ve taşınmaz satış vaadi sözleşmesi bu kapsamda değerlendirilebilecek örnekler arasındadır. Bununla birlikte her yazılılık şartı geçerlilik şartı değildir; bazı şekil kuralları yalnızca ispat bakımından önem taşıyabilir.

Sözleşme metninin elektronik ortamda bulunması da tek başına her sözleşme bakımından geçerli şeklin sağlandığı anlamına gelmez. Sözleşmenin türü, imza yöntemi ve kanunun aradığı özel şekil ayrıca incelenmelidir.

Emredici Hukuk Kurallarına Aykırılık

Taraflar sözleşme içeriğini serbestçe belirleyebilir. Ancak sözleşme özgürlüğü sınırsız değildir. Kanunun tarafların aksini kararlaştırmasına izin vermediği emredici hükümler ihlal edilmişse sözleşmenin tamamı veya ilgili hükmü kesin hükümsüz olabilir.

Bir sözleşme hükmünün kanuna aykırı olması ile sözleşmenin tamamının geçersiz olması aynı şey değildir. Geçersiz hüküm çıkarıldığında sözleşmenin geri kalan kısmı bağımsız olarak uygulanabiliyorsa kısmi hükümsüzlük gündeme gelebilir.

Ahlaka, Kamu Düzenine veya Kişilik Haklarına Aykırılık

Bir kimsenin temel kişilik değerlerini ölçüsüz biçimde sınırlayan, hukuka aykırı bir amacı gerçekleştirmeyi hedefleyen veya kamu düzenini ihlal eden sözleşmeler geçerli kabul edilmez.

Ancak yalnızca taraflardan biri açısından ağır yükümlülük içermesi, sözleşmenin doğrudan ahlaka veya kamu düzenine aykırı olduğu anlamına gelmez. Hükmün amacı, tarafların ekonomik ve hukuki konumu, sözleşmenin bütünlüğü ve somut olayın koşulları birlikte değerlendirilir.

Sözleşmenin Konusunun Başlangıçtan İtibaren İmkânsız Olması

Sözleşmede kararlaştırılan edimin sözleşmenin kurulduğu anda objektif olarak yerine getirilmesi mümkün değilse kesin hükümsüzlük gündeme gelebilir.

Buna karşılık edimin sözleşmenin kurulmasından sonra imkânsız hâle gelmesi, başlangıçtaki geçersizlikten farklıdır. Sonradan ortaya çıkan imkânsızlığın borçlunun kusurundan kaynaklanıp kaynaklanmadığına göre borcun sona ermesi veya tazminat sorumluluğu değerlendirilebilir.

Muvazaalı İşlem Yapılması

Muvazaa, tarafların görünürde bir işlem yapmalarına rağmen bu işlemin hukuki sonuç doğurmaması veya başka bir işlemi gizlemesi konusunda anlaşmalarıdır.

Türk Borçlar Kanunu’nun 19. maddesine göre sözleşmenin türünün ve içeriğinin belirlenmesinde tarafların kullandığı ifadelerden ziyade gerçek ve ortak iradeleri esas alınır. Bu nedenle görünürdeki sözleşmenin arkasında başka bir işlem bulunup bulunmadığı, tarafların gerçek amaçları ve deliller çerçevesinde incelenir.

Muvazaanın varlığı, özellikle taşınmaz devirleri, miras bırakanın mal kaçırdığı iddiaları, şirket işlemleri ve gerçekte borç bulunmadığı hâlde düzenlenen belgeler bakımından önem taşıyabilir. Bununla birlikte her düşük bedelli satış veya yakınlar arasındaki işlem kendiliğinden muvazaalı sayılmaz.

Yanılma Nedeniyle Sözleşmeyle Bağlı Olmama

Sözleşme kurulurken esaslı bir yanılmaya düşen taraf, sözleşmeyle bağlı olmadığını ileri sürebilir. Ancak her hata sözleşmenin iptaline imkân vermez.

Yanılmanın sözleşmenin niteliği, konusu, karşı tarafın kimliği, edimin miktarı veya sözleşmenin kurulmasında belirleyici kabul edilen temel bir olgu hakkında olması gerekebilir. Basit hesap hataları ise kural olarak sözleşmeyi geçersiz hâle getirmez; hatanın düzeltilmesiyle yetinilir.

Sözleşme imzalanmadan önce yeterince inceleme yapılmaması veya sonradan daha elverişli bir ekonomik seçeneğin ortaya çıkması, tek başına esaslı yanılma olarak kabul edilmeyebilir. Yanılmanın sözleşmenin kurulmasındaki etkisi somut olayın özellikleri üzerinden değerlendirilir. Türk Borçlar Kanunu’nun 30 ve devamı maddeleri esaslı yanılma hâllerini ve sonuçlarını düzenlemektedir.

Aldatma Nedeniyle Sözleşmenin İptali

Aldatma; bir tarafın gerçeğe aykırı açıklamalarla, yanıltıcı davranışlarla veya açıklanması gereken önemli bir hususu gizleyerek diğer tarafı sözleşme yapmaya yöneltmesidir.

Aldatma hâlinde yanılmanın mutlaka esaslı olması aranmaz. Aldatılan taraf, aldatma olmasaydı sözleşmeyi hiç yapmayacağını veya aynı şartlarla yapmayacağını ortaya koymalıdır.

Üçüncü kişinin aldatması sonucunda sözleşme yapılmışsa karşı tarafın aldatmayı bilmesi veya bilebilecek durumda olması önem taşır. Türk Borçlar Kanunu’nun 36. maddesi, taraflardan birinin diğerinin aldatması sonucunda sözleşme yapması hâlinde sözleşmeyle bağlı olmadığını düzenlemektedir.

Aldatma iddiasında yalnızca sözleşme metni değil; taraflar arasındaki yazışmalar, ilanlar, tanıtım belgeleri, ödeme kayıtları, ekspertiz raporları, toplantı notları ve hukuka uygun şekilde elde edilmiş elektronik veriler de önem taşıyabilir.

Korkutma ve Baskı Altında Yapılan Sözleşmeler

Bir kişinin kendisinin veya yakınlarının kişilik haklarına ya da malvarlığına yönelik ağır ve yakın bir zarar tehlikesi altında sözleşme yapması hâlinde korkutma hükümleri uygulanabilir.

Her baskı, ısrar veya ekonomik güç farklılığı hukuki anlamda korkutma oluşturmaz. Tehdidin ağırlığı, yakınlığı, inandırıcılığı ve sözleşmenin yapılmasındaki etkisi birlikte değerlendirilir.

Kanuni bir hakkın kullanılacağının bildirilmesi kural olarak korkutma sayılmaz. Ancak bu hakkın kullanılacağı tehdidiyle karşı tarafın zor durumundan yararlanılarak aşırı menfaat elde edilmişse korkutmanın varlığı kabul edilebilir. Türk Borçlar Kanunu’nun 37 ve 38. maddelerinde korkutmanın hükmü ve koşulları düzenlenmiştir.

İrade Bozukluğunda Bir Yıllık Sürenin Önemi

Yanılma veya aldatma nedeniyle ya da korkutma sonucunda sözleşme yapan tarafın süresinde hareket etmesi gerekir.

Türk Borçlar Kanunu’nun 39. maddesine göre ilgili taraf;

• Yanılmayı veya aldatmayı öğrendiği,
• Korkutmanın etkisinin ortadan kalktığı

tarihten itibaren bir yıl içinde sözleşmeyle bağlı olmadığını bildirmez veya verdiği şeyi geri istemezse sözleşmeyi onamış sayılır. Aldatma veya korkutma nedeniyle sözleşmenin onanmış sayılması, koşulları varsa tazminat hakkını kendiliğinden ortadan kaldırmaz.

Bu düzenlemede yalnızca davanın açıldığı tarih değil, sözleşmeyle bağlı olunmadığına ilişkin irade açıklamasının karşı tarafa ne zaman ulaştığı da önem taşıyabilir. Bu nedenle bildirimlerin içerik ve tarih bakımından ispatlanabilir şekilde yapılması hak kaybının önlenmesi açısından önemlidir.

Sözleşme hükümlerinin uzun süre uygulanmaya devam edilmesi, ödemelerin sürdürülmesi veya sözleşmenin geçerli olduğuna yönelik davranışlarda bulunulması da somut olayda onama tartışmasına yol açabilir.

Aşırı Yararlanma Nedeniyle Sözleşmeyle Bağlı Olmama

Aşırı yararlanma, uygulamada “gabin” olarak da adlandırılmaktadır. Bunun kabulü için yalnızca edimler arasında fiyat veya değer farkı bulunması yeterli değildir.

Türk Borçlar Kanunu’nun 28. maddesine göre;

1. Karşılıklı edimler arasında açık bir oransızlık bulunmalı,
2. Bu oransızlık zarar görenin zor durumda kalmasından, düşüncesizliğinden veya deneyimsizliğinden yararlanılarak oluşturulmalıdır.

Bu şartlar varsa zarar gören taraf, durumun özelliklerine göre sözleşmeyle bağlı olmadığını bildirerek verdiği edimin iadesini veya sözleşmeye bağlı kalıp edimler arasındaki oransızlığın giderilmesini isteyebilir.

Bu hakkın; düşüncesizlik veya deneyimsizliğin öğrenildiği, zor durumda kalma hâlinde ise bu durumun ortadan kalktığı tarihten itibaren bir yıl ve her durumda sözleşmenin kurulmasından itibaren beş yıl içinde kullanılması gerekir.

Piyasa fiyatının altında satış yapılması, tek başına aşırı yararlanmanın kanıtı değildir. Tarafların sözleşme tarihindeki koşulları ve karşı tarafın zayıf durumdan bilinçli şekilde yararlanıp yararlanmadığı ayrıca ortaya konulmalıdır.

Genel İşlem Koşulları ve Haksız Sözleşme Hükümleri

Banka, sigorta, abonelik, üyelik, taşıma, hizmet ve benzeri çok sayıda işlemde sözleşme hükümleri taraflardan biri tarafından önceden hazırlanmaktadır. Bu hükümler genel işlem koşulu niteliği taşıyabilir.

Karşı tarafın menfaatine aykırı bir genel işlem koşulunun sözleşmenin kapsamına girebilmesi için düzenleyen tarafın bu hükmün varlığı konusunda açıkça bilgi vermesi, içeriğini öğrenme imkânı sağlaması ve karşı tarafın kabul etmesi gerekir. Sözleşmenin niteliğine yabancı olan hükümler de yazılmamış sayılabilir.

Açık ve anlaşılır olmayan hükümler düzenleyenin aleyhine yorumlanabilir. Düzenleyene karşı taraf aleyhine tek taraflı değişiklik yapma yetkisi veren bazı kayıtlar da yazılmamış sayılabilir. Bununla birlikte tek bir hükmün yazılmamış veya geçersiz sayılması, her durumda sözleşmenin tamamının iptal edilmesini gerektirmez. Türk Borçlar Kanunu’nun 20 ila 25. maddeleri genel işlem koşullarının kapsam, yorum ve içerik denetimini düzenlemektedir.

Tüketici işlemlerinde ayrıca 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun’daki haksız şart hükümlerinin de değerlendirilmesi gerekir.

Borca Aykırılık Sözleşmeyi Kendiliğinden Geçersiz Kılar mı?

Sözleşmenin gereği gibi yerine getirilmemesi, kural olarak sözleşmenin baştan itibaren geçersiz olduğu anlamına gelmez. Bu durumda sözleşmenin kuruluşundaki geçersizlikten değil, sözleşmeden doğan borcun ihlalinden söz edilir.

Borçlunun temerrüde düşmesi hâlinde alacaklı, koşulları varsa;

• Borcun aynen ifasını ve gecikme zararını,
• İfadan vazgeçerek ifa edilmemesinden doğan zararını,
• Sözleşmeden dönmeyi

talep edebilir.

Karşılıklı borç yükleyen sözleşmelerde alacaklının dönme hakkını kullanabilmesi için çoğu durumda borçluya uygun bir ek süre verilmesi gerekir. Ancak süre verilmesinin etkisiz olacağı, geç ifanın alacaklı için yararsız kaldığı veya belirli zamanda ifanın sözleşme açısından esaslı olduğu durumlarda ek süre verilmesi gerekmeyebilir.

Türk Borçlar Kanunu’nun 125. maddesine göre sözleşmeden dönme hâlinde taraflar karşılıklı ifa yükümlülüğünden kurtulur ve daha önce yerine getirdikleri edimleri geri isteyebilir. Sürekli edimli sözleşmelerde ise Kanun’un 126. maddesi uyarınca fesih ve sözleşmenin zamanından önce sona ermesinden doğan zararın giderilmesi gündeme gelebilir.

Sözleşmeden Dönme ile Fesih Nasıl Ayrılır?

Sözleşmeden dönme daha çok satış, eser veya belirli bir işin tek seferde gerçekleştirilmesini amaçlayan ani edimli sözleşmelerde gündeme gelir. Dönme, kural olarak sözleşme ilişkisini geçmişe etkili biçimde tasfiye eder ve tarafların aldıklarını geri vermesi sonucunu doğurur.

Fesih ise kira, abonelik, sürekli hizmet, distribütörlük ve benzeri zaman içinde devam eden sözleşmeler bakımından kullanılır. Fesih kural olarak ileriye etkili sonuç doğurur. Fesih tarihinden önce doğmuş ve muaccel hâle gelmiş haklar kendiliğinden ortadan kalkmaz.

Bununla birlikte sözleşmenin türüne ve özel kanun hükümlerine göre bu ayrım farklı sonuçlar doğurabilir. Dilekçede yalnızca “sözleşmenin iptali” denilmesi yerine, neden dönme veya fesih hakkı doğduğu ve bu hakkın ne şekilde kullanıldığı açıkça ortaya konulmalıdır.

Sözleşmenin Feshi İçin Önce İhtar Gönderilmesi Gerekir mi?

İhtarın zorunlu olup olmadığı sözleşmenin türüne, borca aykırılığın niteliğine ve kanuni düzenlemelere göre değişir.

Bazı durumlarda borçluya uygun bir ifa süresi verilmesi zorunluyken bazı hâllerde sözleşmedeki fesih şartı doğrudan kullanılabilir. Belirli süreli sözleşmelerde, kira ilişkilerinde, iş sözleşmelerinde, tüketici işlemlerinde ve ticari sözleşmelerde farklı bildirim şartları bulunabilir.

Noter aracılığıyla ihtarname gönderilmesi her uyuşmazlıkta geçerlilik şartı değildir. Bununla birlikte;

• İhlalin açık şekilde bildirilmesi,
• İfa için ek süre verilmesi,
• Dönme veya fesih iradesinin tereddütsüz açıklanması,
• İade ve tazminat haklarının saklı tutulması,
• Bildirim tarihinin ispatlanması

bakımından yazılı ve ispatlanabilir bir bildirim önem taşıyabilir.

İhtarname içeriğinde kullanılan ifadeler, daha sonra açılacak davadaki hukuki konumu etkileyebilir. Sözleşmeyi geçerli kabul eden veya ifaya devam edileceği izlenimini veren çelişkili açıklamalardan kaçınılmalıdır.

Geçersizliğin Tespiti Davasında Hukuki Yarar

Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 106. maddesine göre tespit davasıyla bir hakkın veya hukuki ilişkinin varlığının ya da yokluğunun belirlenmesi talep edilebilir. Ancak davacının tespit isteminde hukuken korunmaya değer güncel bir yararının bulunması gerekir. Maddi vakıalar tek başına tespit davasının konusu yapılamaz.

Bu nedenle davacı, sözleşmenin geçersizliğinin hemen belirlenmesini gerektiren güncel hukuki belirsizliği açıklamalıdır. Örneğin karşı tarafın geçersiz olduğu ileri sürülen sözleşmeye dayanarak ödeme istemesi, icra tehdidinde bulunması veya sözleşmeden kaynaklandığı iddia edilen yükümlülükleri ileri sürmesi güncel hukuki yararın değerlendirilmesinde önem taşıyabilir.

Sözleşme kapsamında ödeme yapılmışsa yalnızca geçersizliğin tespitinin istenmesi yerine, iade talebinin de ileri sürülüp sürülmeyeceği değerlendirilmelidir. Tespit hükmü, her durumda doğrudan cebri icra yoluyla tahsil olanağı veren bir eda hükmü niteliğinde değildir.

Sözleşmenin İptali Davasında Hangi Talepler İleri Sürülebilir?

Somut olayın özelliklerine göre dava dilekçesinde şu talepler birlikte veya kademeli olarak ileri sürülebilir:

• Sözleşmenin kesin hükümsüz olduğunun tespiti,
• Yanılma, aldatma veya korkutma nedeniyle sözleşmeyle bağlı olunmadığının tespiti,
• Fesih veya dönme bildiriminin geçerli olduğunun tespiti,
• Ödenen sözleşme bedelinin iadesi,
• Teslim edilen malın veya devredilen hakkın geri verilmesi,
• Tapu, sicil veya üyelik kaydının düzeltilmesi,
• Menfi zarar veya müspet zararın tazmini,
• Faiz talebi,
• Cezai şartın geçersizliğinin veya indiriminin değerlendirilmesi,
• Geçici hukuki koruma tedbirleri.

Her talebin aynı olayda ileri sürülmesi mümkün veya gerekli olmayabilir. Örneğin hem sözleşmenin aynen ifasını hem de sözleşmeden dönüldüğünü çelişkili biçimde ileri sürmek, talep sonucunda belirsizlik yaratabilir. Asıl ve yardımcı taleplerin birbiriyle hukuken uyumlu biçimde kurulması gerekir.

Geçersiz veya Sona Ermiş Sözleşmede İade Nasıl Sağlanır?

Sözleşme kapsamında para ödenmiş, mal teslim edilmiş veya başka bir ekonomik değer aktarılmışsa yalnızca sözleşmenin geçersizliğinin belirlenmesi yeterli olmayabilir. Verilenlerin iadesi için ayrıca talepte bulunulması gerekir.

Türk Borçlar Kanunu’nun 77. maddesine göre haklı bir sebep olmaksızın başkasının malvarlığından veya emeğinden zenginleşen kişi, zenginleşmeyi geri vermekle yükümlüdür. Bu yükümlülük özellikle zenginleşmenin geçerli olmayan, gerçekleşmemiş veya sona ermiş bir sebebe dayanması durumunda doğabilir.

İadenin kapsamı belirlenirken şu hususlar önem taşıyabilir:

• Verilen malın aynen mevcut olup olmadığı,
• Malın kullanılması nedeniyle değer kaybı oluşup oluşmadığı,
• Tarafların iyi veya kötü niyeti,
• Yapılan zorunlu ve yararlı giderler,
• Elde edilen ürün veya kazançlar,
• Faizin hangi tarihten itibaren işletileceği,
• Karşılıklı edimlerin aynı anda iade edilip edilmeyeceği.

Taşınmaz veya tescile bağlı haklarda yalnızca para iadesi değil, tapu ya da ilgili sicil kaydının düzeltilmesine yönelik talepler de gündeme gelebilir. Üçüncü kişilerin hak kazanmış olması hâlinde iyiniyet, tescil ve özel kanun hükümleri ayrıca incelenir.

Zamanaşımı ve Hak Kaybı Riski

Sözleşmenin iptali veya geçersizliği iddiasında uygulanacak tek bir genel süre bulunmamaktadır. Süre, dayanılan hukuki sebebe ve ileri sürülen talebe göre değişir.

Başlıca süreler şu şekilde özetlenebilir:

• Yanılma, aldatma veya korkutmada, öğrenme ya da etkinin ortadan kalkmasından itibaren bir yıl içinde sözleşmeyle bağlı olunmadığının bildirilmesi veya verilen şeyin geri istenmesi gerekir.
• Aşırı yararlanmada bir yıllık ve her durumda sözleşme tarihinden itibaren beş yıllık süre bulunmaktadır.
• Kesin hükümsüzlük iddiası ile buna bağlı para veya iade talebinin süreleri aynı değildir.
• Sebepsiz zenginleşmeye dayalı istem, hak sahibinin geri isteme hakkını öğrendiği tarihten itibaren iki yıl ve her durumda zenginleşmenin gerçekleştiği tarihten itibaren on yıl içinde zamanaşımına uğrar.
• Kanunda özel bir süre bulunmayan alacaklar kural olarak on yıllık zamanaşımına tabidir; bazı sözleşme ve alacak türlerinde beş yıllık veya daha kısa özel süreler uygulanabilir.

Kesin hükümsüzlük, çoğu durumda sözleşmenin geçerli olmadığı yönünde süreye bağlı olmayan bir savunma olarak ileri sürülebilse de ödenen paranın veya verilen malın geri alınmasına yönelik talepler zamanaşımıyla karşılaşabilir. Bu nedenle “sözleşme geçersizse her zaman dava açılabilir” şeklindeki genel bir kabul, ciddi hak kaybı riski doğurabilir.

Görevli ve Yetkili Mahkeme Nasıl Belirlenir?

Görevli mahkeme, sözleşmenin adına değil tarafların sıfatına ve uyuşmazlığın hukuki niteliğine göre belirlenir.

Asliye Hukuk Mahkemesi

Özel bir görev düzenlemesi bulunmayan malvarlığı uyuşmazlıklarında kural olarak asliye hukuk mahkemesi görevlidir. Sözleşmenin tarafları tacir değilse ve uyuşmazlık tüketici, kira, iş veya başka bir özel mahkemenin görev alanına girmiyorsa dava asliye hukuk mahkemesinde görülebilir.

Asliye Ticaret Mahkemesi

Uyuşmazlık her iki tarafın ticari işletmesiyle ilgiliyse veya kanunda mutlak ticari dava olarak düzenlenmişse asliye ticaret mahkemesi görevli olabilir. Türk Ticaret Kanunu’nun 4 ve 5. maddeleri ticari davaların kapsamını ve asliye ticaret mahkemesinin görevini düzenlemektedir.

Tüketici Mahkemesi

Sözleşmenin bir tarafı ticari veya mesleki amaçla hareket eden satıcı ya da sağlayıcı, diğer tarafı ise tüketici ise uyuşmazlık tüketici işlemi sayılabilir. Tüketici işlemlerinden doğan davalarda tüketici mahkemeleri görevlidir. Tüketici davaları, tüketicinin yerleşim yerindeki tüketici mahkemesinde de açılabilir.

Sulh Hukuk Mahkemesi

Kira ilişkisinden doğan uyuşmazlıklarda, kanundaki istisnalar saklı kalmak üzere sulh hukuk mahkemesi görevli olabilir. Kira sözleşmesinin feshi, geçersizliği, alacak ve tahliye talepleri bakımından özel görev kuralları dikkate alınmalıdır.

Genel yetkili mahkeme, kural olarak davalının yerleşim yeri mahkemesidir. Sözleşmeden doğan davalar ayrıca sözleşmenin ifa edileceği yer mahkemesinde açılabilir. Taşınmazın aynını etkileyen uyuşmazlıklarda ise taşınmazın bulunduğu yer mahkemesinin kesin yetkisi gündeme gelebilir.

Dava Açılmadan Önce Arabuluculuk Zorunlu mudur?

Arabuluculuğun dava şartı olup olmadığı uyuşmazlığın türüne ve talep sonucuna göre belirlenir.

Tüketici mahkemelerinde görülen uyuşmazlıklarda, kanunda belirtilen istisnalar dışında, dava açılmadan önce arabulucuya başvurulması dava şartıdır.

Ticari davalarda konusu bir miktar paranın ödenmesi olan alacak, tazminat, itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat taleplerinde dava şartı arabuluculuk gündeme gelebilir. Buna karşılık yalnızca sözleşmenin geçersizliğinin tespitini veya parasal olmayan bir hukuki durumun oluşturulmasını amaçlayan davalarda talebin niteliği ayrıca değerlendirilmelidir.

Sözleşmenin geçersizliği talebiyle birlikte bedel iadesi veya tazminat isteniyorsa arabuluculuk şartının gözden kaçırılması, davanın usulden sona ermesine ve zaman kaybına neden olabilir.

İspat Bakımından Hangi Deliller Önemlidir?

Sözleşmenin iptali, feshi veya geçersizliğinin tespiti davasında ispat konusu, dayanılan hukuki sebebe göre değişir.

Uygulamada önem taşıyabilecek belgeler şunlardır:

• Sözleşmenin aslı ve ekleri,
• Teklif, sipariş ve kabul belgeleri,
• Fatura, makbuz ve banka ödeme kayıtları,
• Elektronik posta ve mesajlaşmalar,
• İlan, reklam ve tanıtım dokümanları,
• Noter ihtarnameleri ve tebliğ belgeleri,
• Teslim ve kabul tutanakları,
• Ekspertiz ve teknik inceleme raporları,
• Ticari defter ve kayıtlar,
• Hukuka uygun biçimde elde edilmiş ses, görüntü veya elektronik veriler,
• Tanık anlatımları,
• Bilirkişi ve keşif incelemeleri.

Aldatma iddiasında hangi açıklamanın gerçeğe aykırı olduğu, bu açıklamanın sözleşmenin kurulmasını nasıl etkilediği ve karşı tarafın davranışları somutlaştırılmalıdır. Korkutma iddiasında tehdidin içeriği ve sözleşmenin bu tehdit nedeniyle yapıldığı ortaya konulmalıdır. Aşırı yararlanma iddiasında ise hem edimler arasındaki açık oransızlık hem de zayıf durumdan yararlanma unsuru ispatlanmalıdır.

Sözleşmeyi okumadan imzalamış olmak, tek başına iptal sebebi oluşturmayabilir. Ancak imzanın aldatma, esaslı yanılma, baskı veya sözleşme içeriğini öğrenme imkânı verilmeden alınması hâlinde olayın koşulları ayrıca değerlendirilir.

Geçici Hukuki Koruma Tedbirleri

Dava devam ederken sözleşmeye konu malın üçüncü kişiye devredilmesi, teminatın paraya çevrilmesi, sicil kaydının değiştirilmesi veya telafisi güç zararların doğması riski bulunabilir.

Koşulları varsa ihtiyati tedbir yoluyla;

• Taşınmazın devrinin geçici olarak önlenmesi,
• Sicile tedbir şerhi işlenmesi,
• Teminatın nakde çevrilmesinin durdurulması,
• Belirli işlemlerin dava sonuna kadar engellenmesi

talep edilebilir.

Tedbir kararı kendiliğinden verilmez. Talep eden tarafın hakkın varlığını yaklaşık olarak ortaya koyması ve tedbir alınmaması hâlinde doğabilecek ciddi sakıncayı açıklaması gerekir. Mahkeme, durumun özelliklerine göre teminat gösterilmesine de karar verebilir.

Sık Yapılan Hukuki Hatalar

Sözleşme uyuşmazlıklarında hak kaybına yol açabilecek başlıca hatalar şunlardır:

Her Uyuşmazlığı “Sözleşmenin İptali” Olarak Nitelendirmek

Sözleşme geçerli şekilde kurulmuş ancak karşı taraf borcunu yerine getirmemişse sorun geçersizlik değil, borca aykırılık olabilir. Bu durumda dönme, fesih, aynen ifa veya tazminat seçeneklerinin değerlendirilmesi gerekir.

Yalnızca Tespit Talebinde Bulunmak

Sözleşme bedeli ödenmişse yalnızca geçersizliğin tespiti, paranın tahsili için yeterli olmayabilir. İade ve faiz taleplerinin açıkça ileri sürülmesi gerekebilir.

Süresinde Bildirim Yapmamak

Yanılma, aldatma, korkutma ve aşırı yararlanma hâllerindeki sürelerin kaçırılması, sözleşmenin onanmış sayılmasına veya hakkın kullanılamamasına neden olabilir.

Sözleşmeyi Tek Taraflı Olarak Uygulamayı Durdurmak

Geçerli bir fesih veya dönme sebebi bulunmadan edimlerin durdurulması, kişinin kendisini temerrüde düşürmesine ve karşı tarafın tazminat talep etmesine yol açabilir.

Görevli Mahkemeyi Yanlış Belirlemek

Uyuşmazlığın tüketici, ticari, kira veya genel hukuk uyuşmazlığı olup olmadığı dikkatle belirlenmelidir. Yanlış mahkemede açılan dava, yargılamanın uzamasına ve ek masrafa neden olabilir.

Arabuluculuk Şartını Atlamak

Dava şartı arabuluculuğa tabi bir uyuşmazlıkta doğrudan dava açılması usulî sorun oluşturabilir. Özellikle geçersizlik talebine para iadesi veya tazminat talebi eklendiğinde bu konu ayrıca incelenmelidir.

Dava Stratejisinin Somut Sözleşmeye Göre Belirlenmesi

Sözleşmenin iptali, feshi veya geçersizliğinin tespiti davasında yalnızca sözleşme metninin incelenmesi yeterli değildir. Sözleşme öncesi görüşmeler, tarafların sıfatı, irade açıklamaları, ödeme ve teslim süreci, yapılan ihtarlar, sözleşmenin uygulanma biçimi ve ileri sürülecek talepler birlikte değerlendirilmelidir.

Her dosyanın kendi şartlarına göre değerlendirilmesi gerekir. Aynı başlık altında görünen iki sözleşme uyuşmazlığında dahi uygulanacak kanun hükümleri, görevli mahkeme, ispat yöntemi ve süreler farklı olabilir. Hukuki sonucun somut olayın özelliklerine göre değişebileceği göz önünde bulundurulmalıdır.

Özellikle kısa bildirim sürelerinin bulunduğu, yüksek bedelli ödemelerin yapıldığı, taşınmaz veya şirket payı devrinin söz konusu olduğu ve üçüncü kişilere devir riskinin bulunduğu durumlarda gecikmeden hukuki inceleme yapılması önem taşır. Talebin yanlış hukuki sebebe dayandırılması, iade isteminin unutulması veya geçersiz bir fesih bildirimi yapılması ciddi hak kayıpları doğurabileceğinden profesyonel hukuki destek alınması önemlidir.

Yazar: Av. Erdem Varol

Hukuki konuları mevzuat, yargı kararları ve uygulama çerçevesinde ele alan bilgilendirici içerikler hazırlamaktadır.

İlgili Hukuki İçerikler

Arsa Payı Karşılığı İnşaat Sözleşmelerinde Fesih: Şartları, Sonuçları, Tasfiye ve Yargıtay Uygulaması Kıdem Tazminatı Davası ve Tazminat Almanın Şartları Ticari Sözleşmelerde Dikkat Edilmesi Gerekenler 6 Ay Dolmadan İşten Çıkarma Tazminatı