Sorgu ve savunma hakkı, suç isnadı altında bulunan kişinin kendisine yöneltilen suçlamayı öğrenmesini, açıklama yapmama hakkını kullanabilmesini, müdafi yardımından yararlanmasını, lehine delil toplanmasını istemesini ve yargılama boyunca iddia makamına karşı etkili biçimde savunma yapabilmesini sağlayan temel hukuki güvencelerin bütünüdür. Bu hak yalnızca mahkeme huzurunda söz söylemekten ibaret değildir; kollukta alınan ilk ifadeden hükmün kesinleşmesine kadar uzanan ceza muhakemesi sürecinin tamamında korunmalıdır.
Ceza soruşturmasında verilen bir beyan, sonradan tutuklama değerlendirmesinden hükme kadar birçok aşamada dosyanın seyrini etkileyebilir. Bu nedenle kişinin hangi sıfatla dinlendiğini, hangi soruları cevaplandırmak zorunda olduğunu, hangi konularda susabileceğini ve müdafi yardımından ne zaman yararlanabileceğini bilmesi önem taşır.
Sorgu ve Savunma Hakkı Nedir?
Savunma hakkı, kişinin kendisine yöneltilen isnadı öğrenmesi ve bu isnada karşı hukuki ve fiilî iddialarını ortaya koyabilmesidir. Kişi savunmasını bizzat yapabileceği gibi bir müdafi aracılığıyla da yürütebilir.
Savunma hakkının etkili biçimde kullanılabilmesi için yalnızca konuşma imkânının tanınması yeterli değildir. Şüpheli veya sanığın;
- Suçlamanın içeriğini öğrenebilmesi,
- Savunmasını hazırlamak için yeterli zamana sahip olması,
- Müdafi yardımından yararlanabilmesi,
- Açıklama yapmama hakkını kullanabilmesi,
- Lehine olan delillerin toplanmasını isteyebilmesi,
- Aleyhine ileri sürülen delilleri inceleyip tartışabilmesi,
- Tanık ve bilirkişilere soru yöneltebilmesi,
- Gerektiğinde tercüman yardımından yararlanabilmesi,
- Hukuki nitelendirme değiştiğinde ek savunma yapabilmesi
gerekir.
Anayasa’nın 36. maddesi, herkesin meşru vasıta ve yollardan yararlanarak yargı mercileri önünde iddia ve savunma ile adil yargılanma hakkına sahip olduğunu düzenlemektedir. Anayasa’nın 38. maddesi ise kişinin kendisini veya kanunda belirtilen yakınlarını suçlayan bir beyanda bulunmaya ya da bu yönde delil göstermeye zorlanamayacağını güvence altına almaktadır.
Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 6. maddesinde de suçlanan kişinin isnadın niteliğini ve sebebini öğrenmesi, savunmasını hazırlamak için gerekli zaman ve kolaylıklara sahip olması, kendisini bizzat veya müdafi aracılığıyla savunması, tanıklara soru yöneltmesi ve gerektiğinde ücretsiz tercüman yardımından yararlanması temel güvenceler arasında sayılmıştır.
İfade Alma ile Sorgu Arasındaki Fark Nedir?
Günlük kullanımda “ifade” ve “sorgu” kavramları çoğu zaman aynı anlamda kullanılmaktadır. Ceza Muhakemesi Kanunu bakımından ise bu iki işlem birbirinden farklıdır.
İfade alma, soruşturma evresinde şüphelinin kolluk görevlileri veya Cumhuriyet savcısı tarafından suçlamaya ilişkin olarak dinlenmesidir.
Sorgu ise şüpheli veya sanığın hâkim ya da mahkeme tarafından soruşturma veya kovuşturma konusu suçla ilgili olarak dinlenmesini ifade eder.
Bu ayrım yalnızca işlemi yapan makam bakımından önemli değildir. Beyanın hukuki değeri, müdafiin hazır bulunup bulunmadığı, işlemin hangi aşamada gerçekleştirildiği ve beyanın daha sonra doğrulanıp doğrulanmadığı gibi hususlar da değerlendirmeyi etkileyebilir.
Örneğin, müdafi hazır bulunmadan kolluk tarafından alınan ifade, şüpheli veya sanık tarafından daha sonra hâkim ya da mahkeme huzurunda doğrulanmadıkça hükme esas alınamaz. Buna karşılık Cumhuriyet savcısı veya hâkim huzurunda verilen beyanlar farklı usul kuralları çerçevesinde değerlendirilir.
Sorgu ve Savunma Hakkının Hukuki Dayanakları
Sorgu sırasında sahip olunan haklar tek bir kanun maddesine dayanmaz. Bu güvenceler Anayasa, uluslararası sözleşmeler ve Ceza Muhakemesi Kanunu’nun birlikte uygulanmasıyla korunur.
Başlıca hukuki dayanaklar şunlardır:
Anayasa m.36: Hak arama özgürlüğü, iddia ve savunma hakkı ile adil yargılanma hakkını güvence altına alır.
Anayasa m.38: Masumiyet karinesini, kişinin kendisini suçlayan beyanda bulunmaya zorlanamamasını ve hukuka aykırı delillerin yargılamada kullanılamamasını düzenler.
AİHS m.6: Suçlamayı öğrenme, savunmayı hazırlama, müdafi yardımından yararlanma, tanıkları sorgulama ve tercüman kullanma gibi asgari güvenceleri içerir.
CMK m.147: İfade alma ve sorgu sırasında uyulması gereken usulü ve şüpheli veya sanığa bildirilmesi gereken hakları düzenler.
CMK m.148: İfade alma ve sorguda kullanılması yasak olan yöntemleri ve hukuka aykırı ifadelerin sonuçlarını belirler.
CMK m.149-150: Müdafi seçimi, müdafi yardımından yararlanma ve zorunlu müdafilik koşullarını düzenler.
CMK m.201, 215 ve 216: Duruşmada soru yöneltme, deliller hakkında açıklama yapma ve son söz hakkına ilişkin kuralları içerir.
CMK m.226: Suçun hukuki niteliğinin değişmesi hâlinde ek savunma hakkını güvence altına alır.
Bu hükümler birlikte değerlendirildiğinde savunma hakkının, yalnızca şeklen yerine getirilmesi gereken bir usul işlemi olmadığı görülür. Şüpheli veya sanığın yargılamaya gerçek anlamda katılabilmesi ve hakkındaki iddialara etkili biçimde cevap verebilmesi gerekir.
İfade veya Sorgu Öncesinde Kişiye Hangi Haklar Bildirilmelidir?
CMK’nın 147. maddesi uyarınca ifade veya sorgu işlemi başlamadan önce belirli güvencelerin yerine getirilmesi gerekir.
Kimliğin Tespit Edilmesi
Öncelikle şüpheli veya sanığın kimliği belirlenir. Kişi, kimliğine ilişkin soruları doğru biçimde cevaplandırmakla yükümlüdür.
Kimlik bilgileri ile suçlamaya ilişkin sorular birbirinden ayrılmalıdır. Kişi kimlik bilgilerini doğru vermek zorunda olmakla birlikte, kendisine yöneltilen suçlamanın esası hakkında açıklama yapmak zorunda değildir.
Yüklenen Suçun Anlatılması
Şüpheli veya sanığa yalnızca hakkında bir soruşturma bulunduğunun söylenmesi yeterli değildir. Kendisine yöneltilen suçlama, savunma yapmasına imkân verecek açıklıkta bildirilmelidir.
Suçlamanın hangi olaydan kaynaklandığı, hangi fiilin isnat edildiği ve kişinin hangi sıfatla dinlendiği anlaşılır olmalıdır. Belirsiz veya genel ifadelerle yapılan bildirim, savunmanın hazırlanmasını güçleştirebilir.
Müdafi Seçme Hakkının Bildirilmesi
Kişiye bir müdafi seçme hakkı bulunduğu, müdafiin hukuki yardımından yararlanabileceği ve ifade ya da sorgu sırasında müdafiin hazır bulunabileceği bildirilmelidir.
Kişi müdafi seçebilecek durumda olmadığını bildirir ve müdafi yardımından yararlanmak isterse baro tarafından müdafi görevlendirilir. Kanunda zorunlu müdafilik öngörülen hâllerde ise kişinin ayrıca talepte bulunması aranmaz.
Yakınlarına Haber Verilmesi
Yakalanan kişinin, kanundaki istisnalar saklı kalmak üzere, yakınlarından istediği bir kişiye yakalandığının bildirilmesini isteme hakkı bulunmaktadır.
Bu bildirim, kişinin nerede bulunduğunun yakınları tarafından öğrenilebilmesi ve gerekli hukuki yardımın sağlanabilmesi bakımından önemlidir.
Açıklama Yapmama Hakkının Bildirilmesi
Şüpheli veya sanığa, kendisine yüklenen suç hakkında açıklamada bulunmamasının kanuni hakkı olduğu açıkça söylenmelidir.
Uygulamada “susma hakkı” olarak ifade edilen bu güvence, kişinin kendi aleyhine delil oluşturmaya zorlanamaması ilkesinin sonucudur. Susma hakkının kullanılabilmesi için kişinin bu hakkın varlığını bilmesi gerekir.
Lehine Delil Toplanmasını İsteme Hakkı
Şüpheli veya sanığa, suç şüphesinden kurtulmasını sağlayabilecek somut delillerin toplanmasını isteyebileceği hatırlatılmalıdır. Kişiye, aleyhindeki şüphe nedenlerini ortadan kaldıracak ve lehine olan hususları ileri sürecek imkân tanınmalıdır.
Bu kapsamda kamera kayıtları, mesajlar, konum verileri, belgeler, tanık anlatımları, ödeme kayıtları veya bilirkişi incelemesi gibi delillerin toplanması talep edilebilir. Ancak hangi delilin hukuken elverişli olduğu ve nasıl talep edilmesi gerektiği somut olayın özelliklerine göre belirlenmelidir.
CMK’nın 147. maddesi ayrıca kişisel ve ekonomik durum hakkında bilgi alınmasını, ifade veya sorgu işleminin kayda geçirilmesinde teknik imkânlardan yararlanılmasını ve işlemin ayrıntılı bir tutanağa bağlanmasını öngörmektedir.
Susma Hakkı Nasıl Kullanılır?
Susma hakkı, şüpheli veya sanığın suçlamaya ilişkin açıklama yapmama hakkıdır. Kişi, kendisini savunmak amacıyla beyanda bulunabileceği gibi suçlamanın esasına ilişkin soruları cevaplandırmamayı da tercih edebilir.
Ancak susma hakkı ile kimlik bilgilerini vermeme birbirinden farklıdır. Şüpheli veya sanık kimliğine ilişkin sorulara doğru cevap vermekle yükümlüdür. Suçlama konusu olay hakkındaki sorular bakımından ise açıklama yapmama hakkına sahiptir.
Susma hakkının kullanılması tek başına suçun kabul edildiği anlamına gelmez. Bununla birlikte her dosyada susmanın mı, ayrıntılı savunma yapmanın mı, yoksa belirli belgeler toplandıktan sonra beyanda bulunmanın mı daha uygun olacağı ayrı değerlendirilmelidir.
Özellikle dosyanın içeriği bilinmeden yapılan uzun ve kontrolsüz açıklamalar, olaylar arasında çelişki doğmasına veya kişinin farkında olmadan aleyhine yorumlanabilecek ifadeler kullanmasına neden olabilir. Diğer taraftan, zamanında açıklanmayan bazı hususlar bakımından sonradan yapılacak savunmanın inandırıcılığı tartışma konusu olabilir.
Bu nedenle susma hakkı otomatik olarak kullanılacak veya her durumda kullanılmaması gereken bir hak şeklinde değerlendirilmemelidir. Savunma stratejisi; suçlamanın niteliğine, mevcut delillere, kişinin dosyadaki konumuna ve muhakemenin bulunduğu aşamaya göre belirlenmelidir.
Müdafi Yardımından Yararlanma Hakkı
Müdafi, ceza muhakemesinde şüpheli veya sanığın savunmasını üstlenen avukattır. Müdafiin görevi yalnızca ifade sırasında kişinin yanında bulunmak değildir. Müdafi;
- Suçlamanın hukuki niteliğini değerlendirir,
- Hakların usulüne uygun biçimde bildirilip bildirilmediğini denetler,
- Hukuka aykırı sorulara ve yöntemlere karşı itirazda bulunur,
- Beyanın tutanağa doğru geçirilmesini takip eder,
- Lehine delillerin toplanmasını talep eder,
- Koruma tedbirlerine ve yargısal kararlara karşı başvuru yollarını değerlendirir,
- Soruşturma ve kovuşturma stratejisinin oluşturulmasına katkı sağlar.
CMK’nın 149. maddesine göre şüpheli veya sanık, soruşturma ve kovuşturmanın her aşamasında bir veya birden fazla müdafi yardımından yararlanabilir. Avukatın ifade veya sorgu sırasında kişinin yanında bulunması ve hukuki yardımda bulunması savunma hakkının temel unsurlarındandır.
Zorunlu Müdafilik Hangi Durumlarda Uygulanır?
Müdafii bulunmayan şüpheli veya sanığın çocuk olması, kendisini savunamayacak derecede engelinin bulunması ya da sağır ve dilsiz olması hâlinde talebi aranmaksızın müdafi görevlendirilir.
Ayrıca alt sınırı beş yıldan fazla hapis cezasını gerektiren suçlardan yürütülen soruşturma ve kovuşturmalarda da zorunlu müdafilik uygulanır. Burada dikkat edilmesi gereken husus, kanunda “alt sınırı beş yıldan fazla” ifadesinin kullanılmasıdır. Suçun cezasının alt sınırının tam olarak beş yıl olması, yalnızca bu nedenle zorunlu müdafilik kapsamına girdiği anlamına gelmez.
Zorunlu müdafi görevlendirilmiş olması, kişinin savunmasını bizzat yapmasına engel değildir. Sanık, müdafii bulunsa dahi olay hakkında açıklama yapabilir, taleplerini mahkemeye sunabilir ve son söz hakkını kullanabilir.
İfade Alma ve Sorguda Yasak Yöntemler
Şüpheli veya sanığın beyanı özgür iradesine dayanmalıdır. CMK’nın 148. maddesi, kişinin iradesini etkileyebilecek bazı yöntemleri açıkça yasaklamıştır.
Buna göre;
- Kötü davranma,
- İşkence,
- İlaç verme,
- Aşırı biçimde yorma,
- Aldatma,
- Cebir veya tehdit,
- Bedensel ya da ruhsal müdahalede bulunma,
- Kanuna aykırı menfaat vaat etme
gibi yöntemler kullanılamaz.
Yasak yöntemlerle alınan ifade, kişi daha sonra bu beyana rıza gösterse dahi delil olarak değerlendirilemez. Hukuka aykırılık, sonradan verilen onayla geçerli hâle gelmez.
Ayrıca müdafi hazır bulunmadan kolluk tarafından alınan ifade, hâkim veya mahkeme huzurunda doğrulanmadıkça hükme esas alınamaz. Şüphelinin aynı olayla ilgili olarak yeniden ifadesinin alınması gerektiğinde ise bu işlem ancak Cumhuriyet savcısı tarafından yapılabilir.
Kişinin yorgun, uykusuz, sağlık sorunu yaşayan veya kullandığı ilaçların etkisi altında olduğu bir sırada ifade vermesi de beyanın özgür iradeye dayanıp dayanmadığı konusunda değerlendirme yapılmasını gerektirebilir. Böyle bir durum varsa ifade öncesinde açıkça belirtilmeli, gerektiğinde sağlık raporu alınması istenmeli ve hususun tutanağa geçirilmesi sağlanmalıdır.
İfade ve Sorgu Tutanağında Nelere Dikkat Edilmelidir?
İfade veya sorgu işlemi mutlaka tutanağa bağlanır. Tutanakta işlemin yapıldığı yer ve tarih, hazır bulunan kişilerin kimlik ve sıfatları, hakların bildirilip bildirilmediği, beyanın içeriği ve imzalar yer almalıdır.
Tutanak imzalanmadan önce dikkatle okunmalıdır. Beyan ile tutanak arasında farklılık bulunuyorsa düzeltilmesi talep edilmelidir. Kişinin söylemediği bir ifadenin tutanağa geçirilmesi, söylediği önemli bir hususun yazılmaması veya cümlenin anlamını değiştirecek biçimde özetlenmesi hâlinde buna karşı çıkılması gerekir.
Düzeltme talebi kabul edilmiyorsa itirazın ve imzadan çekinme nedeninin tutanağa yazılması istenebilir. CMK, imzadan çekinilmesi hâlinde bunun nedenlerinin tutanakta gösterilmesini öngörmektedir.
Tutanağın hızlı biçimde imzalanması, metnin yalnızca görevli tarafından okunması veya “standart metin” olduğu söylenerek inceleme imkânı verilmemesi savunma bakımından risk oluşturabilir. Her beyanın dosyada delil olarak değerlendirilebileceği göz önünde bulundurulmalıdır.
Duruşmada Sorgu ve Savunma Hakkı Nasıl Kullanılır?
Kovuşturma aşamasında savunma hakkı, sanığın mahkeme huzurunda sorgulanmasıyla sınırlı değildir. Sanık, yargılama boyunca delillere ilişkin açıklama yapabilir, taleplerde bulunabilir ve iddia makamının görüşlerine cevap verebilir.
Sanığın Mahkeme Huzurunda Dinlenmesi
Genel kural, sanığın duruşmada hazır bulunması ve mahkeme tarafından sorgulanmasıdır. Bununla birlikte CMK’da sanığın yokluğunda yargılama yapılmasına, istinabe yoluyla sorguya veya sesli ve görüntülü iletişim sistemi kullanılmasına ilişkin istisnai düzenlemeler bulunmaktadır.
Sanığın duruşmada fiziken bulunmasının gerekip gerekmediği; suçun niteliği, verilebilecek karar, savunmanın etkili biçimde yapılıp yapılamadığı ve mahkemenin gerekçesi birlikte değerlendirilmelidir. Kanunda öngörülen her uzaktan katılım veya yokluk hâli, kendiliğinden savunma hakkı ihlali oluşturmaz. Ancak sanığın yargılamaya etkili biçimde katılamaması ayrıca incelenmelidir.
Tanık ve Bilirkişilere Soru Yöneltme
CMK’nın 201. maddesine göre Cumhuriyet savcısı ile duruşmaya müdafi veya vekil sıfatıyla katılan avukat; sanığa, katılana, tanıklara, bilirkişilere ve duruşmaya çağrılan diğer kişilere doğrudan soru yöneltebilir.
Sanık ise sorularını mahkeme başkanı veya hâkim aracılığıyla yöneltir. Soruların olayla bağlantılı, savunma açısından gerekli ve duruşma düzenine uygun olması gerekir. Bir soruya itiraz edildiğinde sorunun yöneltilip yöneltilmeyeceğine mahkeme başkanı karar verir.
Tanık anlatımlarındaki çelişkilerin ortaya çıkarılması, bilirkişi raporundaki teknik eksikliklerin sorgulanması ve delillerin güvenilirliğinin değerlendirilmesi bakımından soru yöneltme hakkı önemlidir.
Deliller Hakkında Açıklama Yapma
Bir suç ortağının, tanığın veya bilirkişinin dinlenmesinden ya da bir belgenin okunmasından sonra sanığa ve müdafiine bu delile karşı diyecekleri olup olmadığı sorulmalıdır.
Hâkim kararını yalnızca duruşmaya getirilmiş ve tarafların huzurunda tartışılmış delillere dayandırabilir. Bu nedenle dosyada bulunan bir raporun veya belgenin yalnızca okunmuş sayılması değil, savunmaya bu delil hakkında etkili açıklama yapma imkânı tanınması gerekir.
Esas Hakkındaki Mütalaaya Karşı Savunma
Cumhuriyet savcısının esas hakkındaki mütalaası, yargılamanın sonunda suçun oluşup oluşmadığı ve sanık hakkında hangi hükmün kurulması gerektiğine ilişkin görüşüdür.
Sanık ve müdafii mütalaaya karşı savunma yapabilir. Mütalaanın kapsamlı olması, yeni değerlendirmeler içermesi veya dosyanın niteliği gereği ayrıntılı inceleme gerektirmesi hâlinde savunma hazırlamak için süre talep edilebilir.
Süre talebinin nasıl değerlendirileceği somut olayın koşullarına bağlıdır. Ancak savunmanın hazırlanamayacağı kadar kısa bir zaman tanınması, adil yargılanma ve savunma hakkı bakımından hukuki sorun oluşturabilir.
Son Söz Hakkı
Deliller tartışıldıktan ve tarafların açıklamaları tamamlandıktan sonra hükümden önce son söz hazır bulunan sanığa verilir. Müdafi savunma yapmış olsa dahi son söz hakkı sanığa aittir.
Son söz hakkı yalnızca şeklen “bir diyeceğiniz var mı?” sorusunun yöneltilmesi anlamına gelmez. Sanığa, mahkemenin hüküm kurmasından önce açıklama yapabilmesi için gerçek bir imkân tanınmalıdır.
Ek Savunma Hakkı Hangi Durumlarda Tanınır?
Mahkeme, iddianamede gösterilen fiille bağlı olmakla birlikte fiilin hukuki nitelendirilmesi konusunda iddia makamının değerlendirmesiyle bağlı değildir. Bu nedenle yargılama sırasında suçun hukuki niteliğinin değişmesi mümkündür.
Ancak sanık, suçun hukuki niteliğindeki değişiklik kendisine bildirilmeden ve savunma yapma imkânı tanınmadan farklı bir suç hükmüne göre mahkûm edilemez.
Aynı güvence, cezanın artırılmasını veya cezaya ek olarak güvenlik tedbiri uygulanmasını gerektirecek bir durumun ilk kez duruşma sırasında ortaya çıkması hâlinde de geçerlidir.
Ek savunma verilmesini gerektiren bir durumda sanık veya müdafii talep ederse savunmayı hazırlamak için süre verilmelidir. Ek savunma hakkının yalnızca ilgili kanun maddesinin okunmasıyla yerine getirildiği kabul edilemez. Sanığın değişen hukuki durumu anlaması ve buna karşı delil ve hukuki açıklama sunabilmesi gerekir.
Tercüman Yardımından Yararlanma Hakkı
Sanık veya mağdur, kendisini ifade edebilecek ölçüde Türkçe bilmiyorsa mahkeme tarafından görevlendirilen tercüman aracılığıyla duruşmadaki iddia ve savunmaya ilişkin esaslı noktalar çevrilir.
Bu güvence soruşturma aşamasında dinlenen şüpheli bakımından da geçerlidir. Kişinin suçlamayı, kendisine bildirilen hakları ve yöneltilen soruları anlayamaması hâlinde alınan beyanın savunma hakkı bakımından geçerliliği tartışmalı hâle gelebilir.
Tercümanın yalnızca kelimeleri çevirmesi yeterli değildir. Çevirinin, kişinin isnadın niteliğini anlayabilmesine ve kendisini doğru biçimde ifade edebilmesine imkân sağlaması gerekir. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 6. maddesi de mahkemede kullanılan dili anlamayan veya konuşamayan kişinin ücretsiz tercüman yardımından yararlanmasını asgari savunma güvenceleri arasında kabul etmektedir.
Sorgu ve Savunma Hakkı Bakımından Sık Karıştırılan Hususlar
İfade Vermek ile Suçu Kabul Etmek Aynı Şey Değildir
Şüpheli veya sanığın ifade vermesi, mutlaka suçu kabul ettiği anlamına gelmez. Kişi olayın kendi açısından nasıl gerçekleştiğini anlatabilir, suçlamayı reddedebilir veya yalnızca belirli konularda açıklama yapabilir.
Beyanın hukuki değeri; içeriği, alınma biçimi, tutarlılığı ve diğer delillerle uyumu birlikte değerlendirilerek belirlenir.
Susmak Suçun Kabulü Değildir
Susma hakkının kullanılması, kişinin suçlu olduğu yönünde otomatik bir kabul oluşturmaz. Ancak savunmanın hangi aşamada ve hangi kapsamda yapılacağı dosyadaki delillere göre planlanmalıdır.
Avukatın Hazır Bulunması Her İşlemi Kendiliğinden Hukuka Uygun Hâle Getirmez
Müdafiin ifade sırasında bulunması önemli bir güvencedir. Bununla birlikte suçlamanın bildirilmemesi, yasak sorgu yöntemlerinin kullanılması veya beyanın tutanağa yanlış geçirilmesi gibi hukuka aykırılıklar yalnızca avukat bulunduğu için geçerli hâle gelmez.
Kolluk İfadesi ile Mahkeme Sorgusu Aynı Hukuki Değerde Değildir
Beyanın hangi makam huzurunda verildiği ve müdafiin hazır bulunup bulunmadığı önemlidir. Özellikle müdafisiz kolluk ifadesinin hükme esas alınabilmesi için hâkim veya mahkeme huzurunda doğrulanmış olması gerekir.
Şüpheli Sıfatı ile Tanık Sıfatı Birbirine Karıştırılmamalıdır
Tanık, kural olarak bildiklerini doğru biçimde anlatmakla yükümlüdür. Şüpheli ise susma hakkına ve müdafi yardımından yararlanma güvencesine sahiptir.
Kişi hakkında somut suç şüphesi bulunmasına rağmen tanık sıfatıyla dinlenmesi, savunma haklarının etkisizleştirilip etkisizleştirilmediği yönünden tartışma doğurabilir. Bu nedenle kişinin işlemdeki hukuki sıfatı doğru belirlenmelidir.
Savunma Hakkı İhlal Edilirse Ne Yapılabilir?
Savunma hakkına aykırı bir işlemle karşılaşıldığında ihlalin mümkün olduğu kadar erken aşamada ileri sürülmesi önemlidir.
Somut duruma göre;
- Hukuka aykırılığın tutanağa geçirilmesi,
- İfade veya sorgu tutanağına şerh düşülmesi,
- Hukuka aykırı delilin değerlendirme dışı bırakılmasının talep edilmesi,
- Eksik incelemenin tamamlanmasının istenmesi,
- Yeniden sorgu veya ek savunma talebinde bulunulması,
- Ara karara karşı itiraz yolunun değerlendirilmesi,
- Hükme karşı istinaf veya temyiz başvurusu yapılması
gündeme gelebilir.
Her usul eksikliği aynı hukuki sonucu doğurmaz. İhlalin niteliği, savunmanın fiilen etkilenip etkilenmediği ve hukuka aykırılığın hüküm bakımından taşıdığı önem birlikte değerlendirilir.
Bununla birlikte CMK’nın 289. maddesinde, hüküm açısından önemli konularda mahkeme kararıyla savunma hakkının sınırlandırılması hukuka kesin aykırılık hâlleri arasında düzenlenmiştir. Hükmün hukuka aykırı yöntemlerle elde edilen delile dayanması da aynı maddede ayrıca sayılmıştır.
Kanun yolu süreleri ve başvuru usulleri, kararın türüne ve yargılamanın bulunduğu aşamaya göre değişebilir. Sürenin geçirilmesi, ileri sürülebilecek bir hak ihlalinin incelenememesine veya kararın kesinleşmesine neden olabilir.
Hak Kaybı Yaşanmaması İçin Dikkat Edilmesi Gerekenler
İfade veya sorgu sürecinde kişinin yalnızca olayları doğru hatırlaması yeterli olmayabilir. Beyanın hukuki sonuçlarının ve dosyadaki diğer delillerle ilişkisinin de değerlendirilmesi gerekir.
Özellikle şu hususlara dikkat edilmelidir:
Dosyanın içeriği bilinmeden ayrıntılı beyan verilmemelidir. Kişi olayın yalnızca kendi bildiği kısmını değerlendirirken soruşturma makamının elindeki başka delilleri bilmeyebilir.
Tutanak okunmadan imzalanmamalıdır. Eksik, yanlış veya anlamı değiştirilmiş ifadelerin düzeltilmesi istenmelidir.
Lehe deliller mümkün olan en erken aşamada bildirilmelidir. Kamera kayıtları ve dijital veriler gibi bazı deliller belirli bir sürenin sonunda silinebilir.
Hukuka aykırı davranışlar kayıt altına alınmalıdır. Baskı, tehdit, sağlık sorunu veya usulsüzlük varsa bunun tutanakta yer alması ve gerektiğinde sağlık raporu alınması talep edilmelidir.
Tebligatlar ve kanun yolu süreleri takip edilmelidir. Savunma hakkının ihlal edildiği düşünülse bile süresinde başvuru yapılmaması hak kaybına yol açabilir.
Savunma Hakkının Etkili Kullanılması ve Hukuki Değerlendirme
Sorgu ve savunma hakkı, ceza muhakemesinin adil yürütülmesini sağlayan temel güvencelerden biridir. Bu hakkın etkili biçimde kullanılabilmesi için şüpheli veya sanığın suçlamayı anlayabilmesi, özgür iradesiyle beyanda bulunabilmesi, susma hakkını kullanabilmesi, müdafi yardımından yararlanabilmesi ve lehine olan hususları ortaya koyabilmesi gerekir.
İfade veya sorgu sırasında yapılan açıklamalar, sonradan değiştirilmesi güç sonuçlar doğurabilir. Bununla birlikte hangi beyanın verilmesi gerektiği, susma hakkının kullanılıp kullanılmayacağı, hangi delillerin talep edileceği ve bir usul ihlaline karşı hangi başvuru yoluna gidileceği her dosyada aynı şekilde belirlenemez.
Her dosyanın kendi şartlarına göre değerlendirilmesi gerekir. Suçlamanın niteliği, delillerin içeriği, kişinin dosyadaki konumu ve muhakemenin bulunduğu aşama hukuki değerlendirmeyi doğrudan etkiler. Bu nedenle hukuki sonucun somut olayın özelliklerine göre değişebileceği göz önünde bulundurulmalıdır.
Özellikle ifade, gözaltı, tutuklama sorgusu veya ceza davası gibi kişinin özgürlüğünü ve hukuki durumunu etkileyebilecek süreçlerde hak kaybı yaşamamak için profesyonel hukuki destek alınması önemlidir.
