CMK Madde 147, şüpheli veya sanığın ifadesi alınırken ya da sorgusu yapılırken uyulması gereken temel kuralları düzenler. Bu kapsamda kişiye yöneltilen suçlamanın açıklanması, müdafi yardımından yararlanma ve susma haklarının bildirilmesi, lehine delillerin toplanmasını isteme imkânı tanınması ve işlemin usulüne uygun bir tutanağa bağlanması gerekir. Bu kurallar basit birer şekil şartı değil; savunma hakkını, kişinin kendisini suçlamaya zorlanmamasını ve ceza yargılamasının adil biçimde yürütülmesini sağlayan hukuki güvencelerdir.
CMK Madde 147 Neyi Düzenler?
5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 147. maddesi, “ifade ve sorgunun tarzı” başlığını taşımaktadır. Düzenleme; şüpheli veya sanığın hangi haklara sahip olduğunu, bu hakların kendisine nasıl bildirilmesi gerektiğini ve ifade ya da sorgu işleminin hangi usulle kayıt altına alınacağını belirlemektedir.
CMK Madde 147’nin amacı, kişinin yalnızca konuşmasını sağlamak değildir. Asıl amaç, ceza soruşturması veya kovuşturması kapsamında alınan beyanın özgür iradeye dayanmasını, kişinin neyle suçlandığını bilmesini ve savunmasını bilinçli şekilde oluşturabilmesini sağlamaktır.
İfade veya sorgu sırasında bu güvencelere uyulmaması, alınan beyanın delil olarak kullanılıp kullanılamayacağı başta olmak üzere yargılamanın ilerleyen aşamalarında önemli hukuki tartışmalara neden olabilir. Ancak her usul eksikliğinin sonucu aynı değildir. İhlalin niteliği, beyanın elde edilme yöntemi, müdafiin bulunup bulunmadığı, beyanın sonradan doğrulanıp doğrulanmadığı ve söz konusu beyanın hüküm üzerindeki etkisi birlikte değerlendirilmelidir.
İfade Alma ile Sorgu Arasındaki Fark Nedir?
Günlük kullanımda ifade alma ve sorgu kavramları çoğu zaman aynı anlamda kullanılmaktadır. Ceza muhakemesi hukukunda ise bu iki işlem birbirinden farklıdır.
İfade alma, şüphelinin soruşturma konusu suçla ilgili olarak kolluk görevlileri veya Cumhuriyet savcısı tarafından dinlenmesidir.
Sorgu ise şüpheli veya sanığın hâkim ya da mahkeme tarafından dinlenmesini ifade eder. Bu nedenle karakolda veya savcılıkta yapılan işlem ifade alma; sulh ceza hâkimliğinde ya da kovuşturma aşamasında mahkeme tarafından yapılan işlem ise sorgudur.
Bu ayrım yalnızca işlemi yapan makam bakımından önem taşımaz. Beyanın ileride hükme esas alınması, önceki ifadelerle çelişki bulunması ve müdafi olmadan alınan kolluk ifadesinin hukuki değeri bakımından da işlemin hangi makam önünde yapıldığı belirleyicidir.
CMK 147’nin Anayasal ve Uluslararası Hukuktaki Temeli
CMK Madde 147’de düzenlenen güvenceler, Anayasa’nın 36. maddesinde güvence altına alınan hak arama ve adil yargılanma hakkıyla doğrudan bağlantılıdır.
Anayasa’nın 38. maddesine göre hiç kimse, kendisini veya kanunda belirtilen yakınlarını suçlayan bir beyanda bulunmaya ya da bu yönde delil göstermeye zorlanamaz. Aynı maddede, kanuna aykırı biçimde elde edilen bulguların delil olarak kabul edilemeyeceği de açıkça düzenlenmiştir.
Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin adil yargılanma hakkını düzenleyen 6. maddesi de müdafi yardımından yararlanma, susma ve kişinin kendisini suçlamaya zorlanmaması bakımından temel güvence sağlamaktadır. Anayasa Mahkemesi, müdafi yardımından yararlanma hakkının kural olarak şüphelinin kolluk tarafından ilk kez dinlenmesinden itibaren sağlanması gerektiğini kabul etmektedir. Bunun nedeni, soruşturmanın ilk aşamalarında alınan beyanların yargılamanın yönünü ve suçlamanın çerçevesini önemli ölçüde etkileyebilmesidir.
CMK Madde 147 Kapsamında İfade ve Sorgu Nasıl Yapılır?
Şüpheli veya Sanığın Kimliği Belirlenir
İfade veya sorgu işlemine kişinin kimlik bilgilerinin tespit edilmesiyle başlanır. Şüpheli veya sanık, kimliğine ilişkin sorulara doğru cevap vermekle yükümlüdür.
Bu noktada kimlik bilgilerine ilişkin sorular ile isnat edilen olaya ilişkin sorular birbirinden ayrılmalıdır. Susma hakkı, kişinin kimliğini gizleme veya kimlik bilgilerine yanlış cevap verme hakkı sağlamaz. Buna karşılık kişi, kendisine yüklenen suçla ilgili sorulara cevap vermek zorunda değildir.
Kimlik tespiti sırasında ad, soyad, doğum tarihi, adres, meslek ve benzeri bilgiler alınabilir. Ayrıca CMK 147 uyarınca kişinin kişisel ve ekonomik durumu hakkında da bilgi edinilir. Ekonomik durum bilgileri özellikle adli para cezasının belirlenmesi, müdafi görevlendirilmesi ve bazı koruma tedbirlerinin değerlendirilmesi bakımından önem taşıyabilir.
Yüklenen Suç Açık ve Anlaşılır Şekilde Anlatılır
Şüpheli veya sanığa, kendisine yüklenen suçun anlatılması zorunludur. Yalnızca kanun maddesinin veya suç adının söylenmesi her durumda yeterli olmayabilir. Kişinin hangi olay, eylem, tarih veya ilişki nedeniyle suç şüphesi altında bulunduğunu anlayabilmesi gerekir.
Örneğin kişiye yalnızca “dolandırıcılık suçundan ifadeniz alınacaktır” denilmesi yerine, suçlamanın hangi işlem, kişi veya para hareketiyle ilgili olduğunun anlaşılabilir ölçüde açıklanması savunma hakkının etkili kullanılması bakımından önemlidir.
Kişinin neyle suçlandığını bilmeden ayrıntılı açıklamalar yapması, beyanları arasında çelişki oluşmasına veya soruşturmanın kapsamını bilmeden kendi aleyhine sonuç doğurabilecek bilgiler vermesine yol açabilir. Bu nedenle suçlama yeterince anlaşılmamışsa açıklama istenmesi, müdafiyle görüşülmesi ve tutanağa bu yönde beyanda bulunulması mümkündür.
Müdafi Seçme ve Hukuki Yardımdan Yararlanma Hakkı Bildirilir
Şüpheli veya sanığa bir müdafi seçme hakkı bulunduğu, müdafiin ifade veya sorgu sırasında hazır bulunabileceği ve hukuki yardım sağlayabileceği bildirilmelidir.
Kişi bir müdafi seçebilecek durumda olmadığını bildirir ve müdafi yardımından yararlanmak isterse baro tarafından müdafi görevlendirilir. Bunun yanında bazı hâllerde kişinin talebi bulunmasa bile zorunlu müdafi atanması gerekir.
Müdafii bulunmayan kişi çocuksa, kendisini savunamayacak derecede malul veya sağır ve dilsizse istem aranmadan müdafi görevlendirilir. Ayrıca alt sınırı beş yıldan fazla hapis cezasını gerektiren suçlara ilişkin soruşturma ve kovuşturmalarda da zorunlu müdafilik hükümleri uygulanır.
Müdafiin görevi yalnızca ifade sırasında kişinin yanında oturmak değildir. Müdafi;
- Suçlamanın kapsamını hukuken değerlendirebilir,
- Susma veya beyanda bulunma tercihinin sonuçlarını açıklayabilir,
- Hukuka aykırı sorulara ve uygulamalara itiraz edebilir,
- Lehe delillerin belirtilmesini sağlayabilir,
- Tutanak ile sözlü beyan arasındaki farklılıkları tespit edebilir,
- Usulsüzlüklerin tutanağa geçirilmesini talep edebilir.
Kanuna göre avukatın şüpheli veya sanıkla görüşme, ifade ve sorgu süresince yanında bulunma ve hukuki yardım sunma hakkı engellenemez veya kısıtlanamaz. Kanunda sayılan bazı suçlara ilişkin soruşturmalarda görüşme hakkının hâkim kararıyla en fazla yirmi dört saat kısıtlanabilmesi mümkündür; ancak bu süre içinde şüphelinin ifadesi alınamaz.
Müdafiyle Görüşmenin Gizliliği Sağlanır
Şüpheli veya sanık, vekâletname aranmaksızın müdafiiyle görüşebilir. Görüşmenin, konuşulanların başkaları tarafından duyulamayacağı bir ortamda yapılması esastır.
İfade öncesinde müdafiyle yapılan görüşme, savunmanın yönünün belirlenmesi bakımından önemlidir. Şüphelinin olayları kronolojik biçimde anlatması, hangi sorulara cevap verileceğinin değerlendirilmesi, mevcut belgelerin belirlenmesi ve olası hukuki risklerin açıklanması bu görüşme sırasında gerçekleştirilebilir.
Müdafiyle görüşme hakkının yalnızca şeklen tanınması yeterli değildir. Görüşmeye makul süre verilmemesi, görüşmenin dinlenmesi veya kişinin müdafiyle görüşmeden derhâl ifade vermeye zorlanması savunma hakkı bakımından ayrıca değerlendirilmelidir.
Yakalama Durumu Bir Yakına Bildirilir
Yakalanan kişinin yakınlarından istediği bir kişiye yakalandığının bildirilmesi gerekir. Bu güvence, özgürlüğü kısıtlanan kişinin durumunun yakınları tarafından öğrenilmesini ve gerektiğinde hukuki yardım sağlanmasını amaçlamaktadır.
Bildirim yükümlülüğü ile kişinin bizzat telefonla görüşme yapması aynı şey değildir. Önemli olan, kanunda öngörülen usule uygun olarak yakalama durumunun kişinin belirttiği yakına gecikmeksizin bildirilmesidir.
Susma Hakkı Açıklanır
Şüpheli veya sanığa, yüklenen suç hakkında açıklamada bulunmamasının kanuni hakkı olduğu açıkça söylenmelidir.
Susma hakkı, kişinin kendisini suçlamaya zorlanamaması ilkesinin en temel görünümlerinden biridir. Kişi;
- Soruların tamamına cevap vermeyebilir,
- Belirli sorulara cevap verip diğerleri yönünden susma hakkını kullanabilir,
- Müdafiiyle görüştükten sonra beyanda bulunacağını belirtebilir,
- Soruşturmanın belirli bir aşamasında susup daha sonraki aşamada savunma yapabilir.
Susma hakkını kullanmak, suçlamayı kabul etmek anlamına gelmez. Ceza soruşturmasında suçlamayı ispat etme yükümlülüğü şüpheliye değil, iddia makamına aittir. Bununla birlikte kişinin susma veya beyanda bulunma tercihi, dosyadaki deliller, suçlamanın niteliği ve savunma stratejisi dikkate alınarak değerlendirilmelidir.
Her dosyada susmanın veya ayrıntılı ifade vermenin uygun olacağı yönünde genel bir kural bulunmamaktadır. Bazen erken aşamada yapılacak açıklama bir yanlış anlaşılmayı giderebilirken bazen dosya kapsamı bilinmeden verilen ayrıntılı beyanlar savunma açısından risk doğurabilir. Bu nedenle hukuki sonucun somut olayın özelliklerine göre değişebileceği göz önünde bulundurulmalıdır.
Lehe Delillerin Toplanmasını İsteme Hakkı Hatırlatılır
CMK Madde 147 uyarınca şüpheli veya sanığa, şüpheden kurtulmasını sağlayabilecek somut delillerin toplanmasını isteyebileceği hatırlatılmalıdır.
Kişiye yalnızca aleyhindeki iddialara cevap verme imkânı tanınması yeterli değildir. Aynı zamanda suçlamayı çürütebilecek veya olayın farklı biçimde gerçekleştiğini gösterebilecek hususları ileri sürme olanağı sağlanmalıdır.
Lehe delil olarak;
- Kamera görüntüleri,
- Telefon veya iletişim kayıtları,
- Konum bilgileri,
- Banka ve ödeme belgeleri,
- İş yeri kayıtları,
- Tanık anlatımları,
- Sağlık belgeleri,
- Sözleşme ve yazışmalar,
- Elektronik veriler,
- Bilirkişi incelemesine konu olabilecek materyaller
gösterilebilir.
Özellikle silinme veya kaybolma ihtimali bulunan kamera kayıtları, dijital veriler ve iş yeri kayıtları bakımından delil toplama talebinin gecikmeden ileri sürülmesi önem taşır. Şüpheli veya sanık, lehine olduğunu düşündüğü delilleri mümkün olduğunca somut biçimde belirtmelidir. Yalnızca “bütün deliller toplansın” şeklindeki genel bir ifade yerine delilin nerede bulunduğunun ve neyi ispatlayacağının açıklanması talebin değerlendirilmesini kolaylaştırabilir.
Kişisel ve Ekonomik Durum Hakkında Bilgi Alınır
İfade veren veya sorguya çekilen kişinin eğitim durumu, mesleği, geliri, aile durumu ve ekonomik koşulları hakkında bilgi alınabilir.
Bu sorular doğrudan suçlamanın ispatına yönelik olmayabilir. Ancak adli para cezası, kişiselleştirme, müdafi görevlendirilmesi ve cezanın belirlenmesine ilişkin bazı değerlendirmelerde önem taşıyabilir.
Kişisel ve ekonomik durum bilgilerinin doğru verilmesi gerekir. Bununla birlikte suçlama konusu olayla doğrudan bağlantılı ve kişiyi suçlayabilecek nitelikte sorular bakımından susma hakkı saklıdır.
Teknik Kayıt İmkânlarından Yararlanılır
CMK 147, ifade ve sorgu işlemlerinin kaydında teknik imkânlardan yararlanılmasını öngörmektedir. Sesli veya görüntülü kayıt, beyanın nasıl alındığının ve işlem sırasında kimlerin hazır bulunduğunun sonradan incelenebilmesi bakımından önemli bir güvence oluşturabilir.
Teknik kayıt bulunup bulunmamasının hukuki etkisi, işlemin yapıldığı yer, teknik imkânlar, tutanak içeriği ve savunma hakkına etkisiyle birlikte değerlendirilmelidir. Bu nedenle yalnızca teknik kayıt bulunmadığı gerekçesiyle her ifade işleminin kendiliğinden hükümsüz olduğu şeklinde genel bir kabul doğru olmayacaktır.
İfade veya Sorgu Tutanağa Bağlanır
İfade ve sorgu işlemi yazılı bir tutanakla kayıt altına alınmalıdır. Tutanakta özellikle şu hususların bulunması gerekir:
- İşlemin yapıldığı yer ve tarih,
- İşlem sırasında hazır bulunan kişilerin adları ve sıfatları,
- İfade veren veya sorguya çekilen kişinin açık kimliği,
- CMK 147’deki hakların yerine getirilip getirilmediği,
- Yerine getirilmeyen işlemler varsa bunların nedenleri,
- Tutanak içeriğinin kişi ve hazır bulunan müdafi tarafından okunduğu,
- İmzaların alındığı,
- İmzadan kaçınılmışsa bunun nedeni.
Tutanak yalnızca işlemin yapıldığını gösteren bir belge değildir. Beyanın ilerleyen aşamalarda nasıl değerlendirileceğini etkileyen temel bir muhakeme belgesidir.
İfade Tutanağı İmzalanmadan Önce Nelere Dikkat Edilmelidir?
Tutanak, ifade veren kişiye ve hazır bulunan müdafie okunmalı veya okumaları için verilmelidir. Tutanak dikkatle incelenmeden imzalanmamalıdır.
Özellikle şu noktalar kontrol edilmelidir:
- Sözlü anlatımın eksiksiz ve doğru yazılıp yazılmadığı,
- Soruların ve verilen cevapların anlamının değiştirilip değiştirilmediği,
- Kullanılmayan ifadelerin kişiye aitmiş gibi yazılıp yazılmadığı,
- Susma hakkı veya müdafi talebinin tutanağa geçirilip geçirilmediği,
- Lehe delil taleplerinin yer alıp almadığı,
- İşlemin başlama ve bitiş saatlerinin doğru olup olmadığı,
- Hazır bulunan kişilerin tamamının gösterilip gösterilmediği,
- Baskı, yorgunluk veya sağlık sorunu hakkındaki beyanların yazılıp yazılmadığı.
Tutanakta yanlış veya eksik bir bölüm bulunuyorsa düzeltilmesi istenmelidir. Düzeltme yapılmıyorsa bu durumun tutanağa şerh edilmesi talep edilebilir. Kişi imzadan kaçınırsa, imzadan kaçınma nedeni de tutanağa yazılmalıdır.
Tutanağın imzalanması, her durumda suçlamanın kabul edildiği anlamına gelmez. Bununla birlikte imza, tutanağın okunduğu ve içeriğinin beyanla uyumlu olduğunun kabulü yönünde önemli bir değerlendirme unsuru oluşturabilir. Bu nedenle “nasıl olsa daha sonra değiştiririm” düşüncesiyle içerik kontrol edilmeden imza atılması ciddi savunma sorunlarına yol açabilir.
İfade Alma ve Sorguda Yasak Yöntemler
CMK Madde 147, ifade ve sorgunun usulünü düzenlerken CMK Madde 148, beyanın özgür iradeye dayanmasını engelleyen yöntemleri yasaklamaktadır.
Şüpheli veya sanığın beyanı özgür iradesine dayanmalıdır. Kötü davranma, işkence, ilaç verme, yorma, aldatma, cebir, tehdit ve bazı araçların kullanılması gibi iradeyi etkileyen bedensel veya ruhsal müdahalelere başvurulamaz. Kanuna aykırı bir menfaat vaat edilmesi de yasaktır.
Yasak yöntemlerle elde edilen bir ifade, kişi sonradan bu ifadeyi kendi isteğiyle verdiğini söylese dahi delil olarak değerlendirilemez. Bu düzenleme, yasak sorgu yöntemlerinin sonradan alınacak bir rızayla hukuka uygun hâle getirilemeyeceğini göstermektedir.
Baskı veya kötü muamele iddiası bulunan durumlarda;
- Sağlık raporları,
- Kamera kayıtları,
- Nezarethane kayıtları,
- İşlem saatleri,
- Müdafi veya tanık anlatımları,
- Fiziksel bulgular,
- Tutanağa düşülen şerhler
önem taşıyabilir.
Bu tür iddiaların mümkün olduğunca erken aşamada ve somut olgularla ileri sürülmesi gerekir.
Avukatsız Alınan Kolluk İfadesi Hükme Esas Alınabilir mi?
CMK 148/4 uyarınca kolluk tarafından müdafi hazır bulunmadan alınan ifade, şüpheli veya sanık tarafından hâkim ya da mahkeme huzurunda doğrulanmadıkça hükme esas alınamaz.
Bu kural bakımından üç nokta önemlidir:
Birincisi, düzenleme özellikle kolluk ifadesine ilişkindir. Savcılık ifadesi ve hâkim sorgusu, işlemi yapan makam bakımından farklı hükümlere tabidir.
İkincisi, müdafisiz kolluk beyanının hâkim veya mahkeme önünde açık ya da içerik itibarıyla doğrulanıp doğrulanmadığı incelenir.
Üçüncüsü, söz konusu beyanın hükümde gerçekten kullanılıp kullanılmadığı ve mahkûmiyet bakımından ne ölçüde etkili olduğu değerlendirilir.
Anayasa Mahkemesi, müdafi yardımından yararlanma hakkı bakımından yargılamanın bütününü incelemektedir. Avukata erişimdeki sınırlamanın sonraki aşamalarda giderilip giderilmediği, ilk beyanın mahkûmiyete esas alınıp alınmadığı ve savunmanın bu beyana itiraz etme imkânına sahip olup olmadığı önem taşır.
Aynı Olayla İlgili Yeniden İfade Alınabilir mi?
Şüphelinin aynı olayla ilgili yeniden ifadesinin alınmasına ihtiyaç duyulursa bu işlem ancak Cumhuriyet savcısı tarafından yapılabilir. Kolluk görevlilerinin aynı olay hakkında tekrar tekrar ifade alması mümkün değildir.
Bu düzenleme, şüphelinin tekrarlanan sorgulamalarla baskı altına alınmasını ve önceki beyanını değiştirmeye zorlanmasını önlemeyi amaçlamaktadır.
Bununla birlikte yeni bir suç şüphesinin ortaya çıkması, olayın hukuki veya maddi kapsamının değişmesi ya da farklı bir soruşturmanın bulunması hâlinde işlemin aynı olaya ilişkin olup olmadığı ayrıca değerlendirilmelidir.
Önceki İfadeden Dönmek Mümkün müdür?
Şüpheli veya sanık, önceki ifadesini değiştirebilir, belirli bölümlerini düzeltebilir veya önceki beyanının baskı altında alındığını ileri sürebilir. Ancak önceki ifadenin değiştirilmesi, o beyanı dosyadan kendiliğinden ortadan kaldırmaz.
CMK Madde 213 uyarınca duruşmadaki anlatım ile önceki beyan arasında çelişki bulunması hâlinde; hâkim veya mahkeme önündeki açıklamalar, Cumhuriyet savcısı tarafından alınan ifadeler ve müdafiin hazır bulunduğu kolluk ifadesine ilişkin tutanaklar duruşmada okunabilir.
Bu nedenle ifade değişikliğinin gerekçesinin açıklanması önemlidir. Yanlış anlaşılma, tutanağın hatalı düzenlenmesi, hukuki yardım alınmaması, sağlık sorunu, baskı, suçlamanın yeterince açıklanmaması veya yeni delillerin ortaya çıkması gibi nedenler somut biçimde belirtilmelidir.
Tanık Olarak Dinlenen Kişi Sonradan Şüpheli Olursa Ne Olur?
Tanık ile şüphelinin muhakemedeki konumu aynı değildir. Tanığın kural olarak doğruyu söyleme yükümlülüğü bulunurken şüpheli susma ve kendisini suçlamama hakkına sahiptir.
Bir kişinin fiilen suç şüphesi altında bulunduğu aşamada yalnızca tutanağın başlığına “bilgi alma”, “mülakat” veya “tanık beyanı” yazılması, şüpheliye tanınan savunma güvencelerinin bertaraf edilmesi sonucunu doğurmamalıdır.
Kişiye suçlayıcı nitelikte sorular yöneltiliyor ve verilen cevaplar ileride kendisi aleyhine kullanılabilecekse kişinin gerçek hukuki sıfatının belirlenmesi gerekir. Avrupa insan hakları standartlarında da resmi olarak şüpheli sıfatı verilmemiş olsa bile fiilen suç isnadı altında bulunan kişinin susma ve müdafi yardımından yararlanma güvencelerinden mahrum bırakılmaması gerektiği kabul edilmektedir.
Türkçe Bilmeyen veya Kendini İfade Edemeyen Kişinin Durumu
İfade veya sorgunun kişi tarafından anlaşılabilir biçimde yürütülmesi gerekir. Türkçeyi yeterli ölçüde bilmeyen kişi bakımından tercüman yardımından yararlanma hakkı gündeme gelir.
CMK Madde 202, Türkçeyi meramını anlatabilecek ölçüde bilmeyen sanık veya mağdurun tercüman yardımından yararlanmasını düzenlemektedir. Soruşturma aşamasında da kişinin suçlamayı ve kendisine bildirilen hakları anlayabilmesi sağlanmalıdır.
Tercümenin yalnızca şeklen yapılması yeterli değildir. Suçlamanın, hakların, soruların ve tutanağın kişi tarafından gerçekten anlaşılabilecek biçimde aktarılması gerekir.
CMK 147’ye Aykırı Alınan İfadenin Hukuki Sonucu
CMK 147’ye aykırı biçimde alınan her ifade bakımından otomatik ve tek tip bir hukuki sonuçtan söz edilemez.
Değerlendirmede özellikle şu hususlar dikkate alınır:
- Hangi hakkın ihlal edildiği,
- Hakların hiç bildirilmemesi veya eksik bildirilmesi,
- İfadenin özgür iradeye dayanıp dayanmadığı,
- Müdafiin bulunmasının zorunlu olup olmadığı,
- Beyanın kolluk, savcılık veya hâkim önünde alınması,
- Beyanın daha sonra doğrulanıp doğrulanmadığı,
- Usulsüzlüğe zamanında itiraz edilip edilmediği,
- Beyanın tek veya belirleyici delil olup olmadığı,
- Yargılamanın ilerleyen aşamalarında savunmaya telafi imkânı tanınıp tanınmadığı.
Yasak yöntemlerle alınan ifadeler delil olarak değerlendirilemez. Ayrıca kanuna aykırı şekilde elde edilen deliller reddedilmeli ve yüklenen suç yalnızca hukuka uygun biçimde elde edilmiş delillerle ispatlanmalıdır.
Buna karşılık tutanaktaki her eksiklik veya şekli hata, tek başına aynı sonucu doğurmayabilir. Eksikliğin savunma hakkını ne ölçüde etkilediği ve karar üzerinde belirleyici olup olmadığı ayrıca incelenir.
İfade Vermeye Çağrılan Kişinin Dikkat Etmesi Gerekenler
İfade vermeye çağrılan kişinin öncelikle hangi sıfatla çağrıldığını ve soruşturmanın hangi olayla ilgili olduğunu öğrenmesi gerekir. Tanık, şüpheli, mağdur veya bilgi sahibi sıfatları birbirinden farklı hak ve yükümlülükler doğurur.
İfade öncesinde mümkünse şu hazırlıkların yapılması yararlı olabilir:
- Çağrının hangi dosya ve suçlama hakkında olduğunun öğrenilmesi,
- Olayların tarih sırasına göre not edilmesi,
- İlgili belge ve yazışmaların korunması,
- Lehine olabilecek delillerin belirlenmesi,
- Silinme riski bulunan dijital verilerin tespit edilmesi,
- Müdafiyle görüşülmesi,
- Sağlık veya iletişim sorunu varsa önceden bildirilmesi.
İfade sırasında bilinmeyen veya hatırlanmayan bir konuda tahminde bulunmak yerine bunun açıkça belirtilmesi daha uygun olabilir. Kişi kendisine ait olmayan bir anlatımı kabul etmemeli, anlamadığı sorunun açıklanmasını istemeli ve tutanağı okumadan imzalamamalıdır.
Şüphelinin görevi kendi suçsuzluğunu ispatlamak değildir. Bununla birlikte lehine delillerin zamanında bildirilmemesi, özellikle kısa süre içinde silinebilecek kamera veya elektronik kayıtlar bakımından sonradan giderilmesi güç sonuçlara yol açabilir.
Sık Karıştırılan Hukuki Noktalar
İfade Vermek Suçlamayı Kabul Etmek Değildir
Şüphelinin ifade vermesi, suçlamayı kabul ettiği anlamına gelmez. İfade, kişinin olaylara ilişkin açıklamasını ve savunmasını ortaya koyduğu bir muhakeme işlemidir.
Susma Hakkı Yalnızca Hiç Konuşmamak Değildir
Kişi bazı sorulara cevap verip bazı sorular yönünden susma hakkını kullanabilir. Ancak seçici cevap verme stratejisinin dosyada nasıl değerlendirileceği somut olayın şartlarına göre değişebilir.
Baro Tarafından Görevlendirilen Müdafi Kamu Görevlisi Değildir
Baro tarafından görevlendirilen müdafi, savcılık veya kolluk adına görev yapmaz. Görevi şüpheli veya sanığın savunma hakkına hukuki yardım sunmaktır.
İfade Değiştirilince İlk Beyan Kendiliğinden Yok Olmaz
Önceki ifadeyle sonraki savunma arasındaki çelişki mahkeme tarafından değerlendirilebilir. Bu nedenle değişikliğin nedenleri somut ve tutarlı biçimde açıklanmalıdır.
İmza Atmamak Her Zaman En Doğru Yol Değildir
Tutanak doğruysa imzadan kaçınmanın ayrıca değerlendirilmesi gerekebilir. Tutanak yanlışsa önce düzeltme ve şerh talep edilmesi önemlidir. Her durumda izlenecek yol, tutanağın içeriğine ve işlemin koşullarına göre belirlenmelidir.
Avukatın Bulunması Her Usulsüzlüğü Kendiliğinden Gidermez
Müdafiin ifade sırasında hazır bulunması önemli bir güvencedir. Ancak baskı, yasak sorgu yöntemi, suçlamanın açıklanmaması veya tutanağın gerçeğe aykırı düzenlenmesi gibi ihlallerin yalnızca avukatın hazır bulunması nedeniyle hukuka uygun hâle geldiği kabul edilemez.
Hak Kaybı Riskleri ve Hukuki Başvuru Yolları
İfade ve sorgu aşamasında yapılan bir hata, soruşturmanın ilerleyen bölümlerinde kişinin tutuklanması, adli kontrole tabi tutulması, hakkında iddianame düzenlenmesi veya mahkûmiyet kararı verilmesi bakımından etkili olabilir.
Usulsüzlük bulunduğu düşünülüyorsa;
- Aykırılığın ifade tutanağına geçirilmesi,
- Müdafi tarafından şerh düşülmesi,
- Tutanaktaki yanlışlığın düzeltilmesinin istenmesi,
- Hukuka aykırı delilin değerlendirme dışı bırakılmasının talep edilmesi,
- Beyanın alınma koşullarına ilişkin kayıtların toplanmasının istenmesi,
- Kötü muamele iddiası varsa sağlık muayenesi ve gerekli başvuruların yapılması,
- Kovuşturma aşamasında delilin hükme esas alınmasına itiraz edilmesi,
- Kararın niteliğine göre istinaf veya temyiz sebeplerinin ileri sürülmesi
gündeme gelebilir.
Başvurunun hangi makama, hangi aşamada ve hangi hukuki gerekçeyle yapılacağı dosyanın durumuna göre değişir. Bu nedenle her dosyanın kendi şartlarına göre değerlendirilmesi gerektiği unutulmamalıdır.
İfade ve Sorgu Aşamasında Savunmanın Etkin Kurulması
CMK Madde 147, şüpheli ve sanığın suçlamayı anlayarak, baskı altında kalmadan ve hukuki yardım alarak savunma yapmasını güvence altına alan temel bir düzenlemedir. İfade veya sorgu işlemi, ceza dosyasının yalnızca başlangıçtaki formalitesi olarak görülmemelidir. İlk beyanlar soruşturmanın yönünü, koruma tedbirlerini ve ileride yapılacak delil değerlendirmesini etkileyebilir.
Susma hakkının kullanılması, ayrıntılı savunma yapılması, lehe delillerin bildirilmesi veya önceki ifadenin düzeltilmesi konularında her olay için geçerli tek bir yöntem bulunmamaktadır. Suçlamanın niteliği, dosyadaki deliller, ifade alınan makam ve kişinin hukuki durumu birlikte ele alınmalıdır.
Özellikle zorunlu müdafilik, hukuka aykırı sorgu yöntemleri, avukatsız kolluk ifadesi veya tutanak içeriğinde çelişki bulunan dosyalarda hukuki sonucun somut olayın özelliklerine göre değişebileceği dikkate alınmalıdır. İfade ve sorgu aşamasında yapılacak hataların ilerleyen süreçte giderilmesi her zaman kolay olmadığından, hak kaybı yaşamamak için profesyonel hukuki destek alınması önemlidir.
