CMK Madde 157, ceza soruşturması sırasında yürütülen usul işlemlerinin kural olarak gizli olduğunu düzenler. Ancak bu gizlilik mutlak değildir. Kanunun açıkça izin verdiği durumlar ile şüpheli ve müdafiinin savunma hakları gizlilik gerekçesiyle ortadan kaldırılamaz. Düzenlemenin temel amacı; delillerin korunması, soruşturmanın sağlıklı yürütülmesi, kişilerin lekelenmeme hakkının güvence altına alınması ve henüz kesinleşmiş bir hüküm bulunmadan soruşturma bilgilerinin kamuoyuna yayılmasının önlenmesidir.
Soruşturmanın gizliliği; dosyadaki hiçbir bilgiye ulaşılamayacağı, şüphelinin kendisine yöneltilen suçlamayı öğrenemeyeceği veya avukatın dosyayı hiçbir şekilde inceleyemeyeceği anlamına gelmez. Gizlilik ilkesi ile savunma hakkı arasında somut olayın koşullarına göre adil ve ölçülü bir denge kurulması gerekir.
CMK Madde 157’nin Güncel Metni
5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu’nun “Soruşturmanın gizliliği” başlıklı 157. maddesi şu şekildedir:
“Kanunun başka hüküm koyduğu hâller saklı kalmak ve savunma haklarına zarar vermemek koşuluyla soruşturma evresindeki usul işlemleri gizlidir.”
Madde metninde özellikle iki sınıra yer verilmiştir:
- Kanunda farklı bir düzenleme bulunması,
- Gizlilik uygulamasının savunma haklarına zarar vermemesi.
Bu nedenle CMK Madde 157, soruşturma makamlarına sınırsız ve denetimsiz bir gizlilik yetkisi tanımaz. Anayasa Mahkemesi de soruşturmanın gizliliği ile müdafiin dosyayı inceleme ve etkili savunma hazırlama hakkı arasında makul bir denge kurulması gerektiğini kabul etmektedir.
Soruşturmanın Gizliliği Ne Anlama Gelir?
Soruşturma evresi, yetkili makamların bir suç işlendiği izlenimini veren durumu öğrenmesiyle başlayan ve iddianamenin kabulü ya da kovuşturmaya yer olmadığı kararıyla sona eren ceza muhakemesi aşamasıdır.
Bu evrede Cumhuriyet savcısı tarafından;
- Şüpheli ve tanık ifadeleri alınabilir,
- Kamera görüntüleri ve dijital veriler incelenebilir,
- Arama, elkoyma veya iletişimin denetlenmesi gibi koruma tedbirleri uygulanabilir,
- Bilirkişi raporları alınabilir,
- Kurum ve kuruluşlardan bilgi ve belge istenebilir,
- Şüphelinin lehine ve aleyhine olan deliller toplanabilir.
CMK m. 157 uyarınca bu işlemler esas olarak kamuya açık biçimde yürütülmez. Soruşturma dosyasındaki ifadelerin, delillerin, raporların veya koruma tedbirlerine ilişkin bilgilerin yetkisiz kişilerle paylaşılması soruşturmanın amacını tehlikeye düşürebilir.
Soruşturmanın gizliliği yalnızca delillerin korunmasını değil, suç şüphesi altında bulunan kişinin toplum önünde peşinen suçlu ilan edilmemesini de amaçlar. Henüz iddianame düzenlenmeden veya mahkûmiyet kararı verilmeden soruşturma bilgilerinin yayımlanması, masumiyet karinesi ve lekelenmeme hakkı bakımından ciddi sonuçlar doğurabilir.
CMK 157 Kapsamında Gizlilik Kimlere Karşıdır?
Soruşturmanın gizliliği öncelikle kamuya ve soruşturmayla ilgisi bulunmayan üçüncü kişilere karşı geçerlidir. Soruşturma dosyasına erişim, herhangi bir kişinin serbestçe kullanabileceği genel bir bilgi edinme hakkı niteliğinde değildir.
Gizlilik yükümlülüğü somut olayın özelliklerine göre;
- Cumhuriyet savcısını,
- Kolluk görevlilerini,
- Zabıt kâtiplerini,
- Bilirkişileri,
- Tercümanları,
- Adli makamlar adına görev yapan diğer kişileri,
- Dosya içeriğine hukuka uygun biçimde ulaşan ilgilileri
etkileyebilir.
Bununla birlikte şüpheli, müdafi, mağdur, suçtan zarar gören ve vekilin dosyaya erişim yetkileri aynı kapsamda değildir. Her bir kişinin dosyayı inceleme ve belge alma hakkı, Ceza Muhakemesi Kanunu’ndaki özel düzenlemelere göre ayrıca değerlendirilir.
Soruşturmanın Gizliliği ile Gizlilik Kararı Aynı Şey midir?
Uygulamada en sık karıştırılan konulardan biri, CMK m. 157’deki genel gizlilik ilkesi ile soruşturma dosyasını inceleme yetkisinin kısıtlanmasıdır.
CMK Madde 157’deki Genel Gizlilik
Soruşturma evresindeki usul işlemlerinin, kanunda belirtilen sınırlar içinde kamuya karşı gizli yürütülmesini ifade eder. Bunun için her dosyada ayrıca hâkim kararı verilmesi gerekmez. Gizlilik, soruşturma evresinin kanundan doğan temel özelliklerinden biridir.
Dosya İnceleme Yetkisinin Kısıtlanması
Müdafiin soruşturma dosyasını inceleme ve belge örneği alma yetkisine getirilen sınırlama ise CMK m. 153 kapsamında değerlendirilir. Uygulamada bu karar çoğu zaman “gizlilik kararı” olarak adlandırılsa da teknik olarak söz konusu olan, müdafiin dosya içeriğini inceleme yetkisinin belirli şartlarla kısıtlanmasıdır.
Bu ayrım önemlidir. Soruşturmanın genel olarak gizli olması, müdafiin dosyaya hiçbir şekilde erişemeyeceği anlamına gelmez. Aynı şekilde dosya hakkında kısıtlama kararı verilmesi de savunma için zorunlu olan bütün bilgi ve belgelerin süresiz biçimde saklanabileceği anlamına gelmez.
Müdafi Soruşturma Dosyasını İnceleyebilir mi?
CMK m. 153 uyarınca müdafi, kural olarak soruşturma dosyasının içeriğini inceleyebilir ve istediği belgelerin örneğini alabilir. Bununla birlikte dosyanın incelenmesinin soruşturmanın amacını tehlikeye düşürebileceği bazı durumlarda, Cumhuriyet savcısının talebi üzerine sulh ceza hâkimliği tarafından inceleme yetkisinin kısıtlanmasına karar verilebilir.
Kısıtlama kararı verilmiş olsa dahi savunma hakkı bütünüyle ortadan kaldırılamaz. Kanunda müdafiin incelemesinden ayrı tutulamayacak bazı işlem ve belgeler bulunmaktadır. Yakalanan kişinin veya şüphelinin ifadesi, bilirkişi raporları ve ilgilinin hazır bulunmaya yetkili olduğu işlemlere ilişkin tutanaklar bu kapsamda önem taşır.
Özellikle tutuklama veya tutukluluğun devamı değerlendirilirken, şüpheli ve müdafiinin özgürlükten yoksun bırakılmanın temel gerekçelerini öğrenebilmesi gerekir. Anayasa Mahkemesine göre tutuklu kişinin soruşturma dosyasındaki bütün bilgi ve belgelere sınırsız erişim hakkı bulunmasa da tutuklamanın hukuka uygunluğuna etkili biçimde itiraz edebilmesini sağlayacak esaslı bilgilere ulaşması gerekir.
Kısıtlama Kararı Hangi Amaçla Verilebilir?
Dosya inceleme yetkisinin kısıtlanması, yalnızca soruşturmanın amacının gerçekten tehlikeye düşebileceği durumlarda gündeme gelmelidir. Kısıtlama kararının amacı savunmayı güçsüz bırakmak değil; henüz toplanmamış delillerin korunmasını, şüpheliler arasındaki bağlantıların ortaya çıkarılmasını ve soruşturma işlemlerinin etkili biçimde yürütülmesini sağlamaktır.
Örneğin;
- Henüz ifadesi alınmamış kişilere baskı yapılması riski,
- Delillerin yok edilmesi veya değiştirilmesi ihtimali,
- Arama ya da yakalama işlemlerinin önceden öğrenilmesi,
- Başka şüphelilerin kaçma ihtimali,
- Gizli yürütülen teknik ve fiziki takip işlemlerinin açığa çıkması
soruşturmanın amacının tehlikeye düşmesi bakımından değerlendirilebilir.
Ancak bu ihtimallerin yalnızca soyut biçimde ileri sürülmesi yeterli görülmemelidir. Kısıtlamanın dosyanın niteliği, soruşturmanın geldiği aşama ve korunmak istenen delillerle bağlantılı olması gerekir. Her dosya için aynı gerekçelerle ve otomatik biçimde kısıtlama kararı verilmesi, savunma hakkı bakımından sorun oluşturabilir.
Kısıtlama Kararına İtiraz Edilebilir mi?
Soruşturma dosyasını inceleme yetkisinin kısıtlanmasına ilişkin sulh ceza hâkimliği kararına karşı, Ceza Muhakemesi Kanunu’nun itiraz hükümleri çerçevesinde kanun yoluna başvurulabilir.
İtiraz dilekçesinde yalnızca kararın kaldırılmasının istenmesi yerine;
- Kısıtlamanın neden savunma hakkını ölçüsüz biçimde sınırlandırdığı,
- Soruşturmanın hangi aşamaya geldiği,
- Delillerin büyük ölçüde toplanıp toplanmadığı,
- Kısıtlamanın devamını gerektiren somut bir risk bulunup bulunmadığı,
- Tutuklama veya diğer koruma tedbirlerine itiraz için hangi belgelere ihtiyaç duyulduğu
açıklanmalıdır.
İtirazın içeriği, dosyadaki suçlamaya, koruma tedbirlerine ve kısıtlama kararının gerekçesine göre değişir. Bu nedenle başka bir dosyada kullanılan standart bir dilekçenin doğrudan alınması, somut olayın hukuki sorunlarını karşılamayabilir.
Soruşturmanın Gizliliği Ne Zaman Sona Erer?
CMK m. 157’deki gizlilik ilkesi soruşturma evresine ilişkindir. Soruşturmanın sona erip kovuşturma evresine geçilmesiyle ceza muhakemesinin hukuki niteliği değişir.
İddianamenin mahkeme tarafından kabul edilmesiyle kovuşturma başlar. Kovuşturma evresinde duruşmaların aleniliği kuraldır. Bununla birlikte;
- Kişisel verilerin korunması,
- Çocukların üstün yararı,
- Mağdurun özel hayatı,
- Tanığın korunması,
- Devlet sırrı niteliğindeki bilgiler,
- Duruşmanın kapalı yapılmasını gerektiren kanuni nedenler
bakımından özel gizlilik hükümleri uygulanabilir.
Dolayısıyla soruşturmanın sona ermesi, dosyadaki her bilgi ve belgenin sınırsız biçimde yayımlanabileceği anlamına gelmez. Kişisel veriler, özel hayatın gizliliği, masumiyet karinesi ve yayın yasakları gibi sınırlamalar ayrıca dikkate alınmalıdır.
Anayasa Mahkemesi, CMK m. 157 kapsamındaki gizliliğin soruşturma evresinin başlangıcından sona ermesine kadar devam ettiğini belirtmektedir.
Soruşturma Bilgilerinin Basına veya Sosyal Medyaya Verilmesi
Soruşturma dosyasındaki bilgi, belge, ifade, görüntü veya raporların basın ya da sosyal medya üzerinden paylaşılması yalnızca CMK m. 157 bakımından değil, farklı hukuki düzenlemeler yönünden de sonuç doğurabilir.
Paylaşımın niteliğine göre;
- TCK m. 285’te düzenlenen gizliliğin ihlali suçu,
- Masumiyet karinesinin ihlali,
- Özel hayatın gizliliğinin ihlali,
- Kişisel verilerin hukuka aykırı biçimde açıklanması,
- Hakaret veya iftira,
- Kişilik haklarına saldırı,
- Maddi ve manevi tazminat sorumluluğu
gündeme gelebilir.
TCK madde 285 kapsamında cezai sorumluluk doğup doğmayacağı; açıklanan bilginin niteliğine, soruşturma işleminin gerçekten gizli olup olmadığına, paylaşım biçimine, failin sıfatına, kastına ve kanunda aranan diğer unsurlara göre belirlenir. Her soruşturma bilgisinin paylaşılması otomatik olarak aynı suç tipini oluşturmaz.
Basın özgürlüğü ve kamunun haber alma hakkı da hukuki değerlendirmede dikkate alınır. Ancak kamuoyunu ilgilendiren bir olayın bulunması; kişilerin suçlu ilan edilmesini, ifade tutanaklarının bütünüyle yayımlanmasını veya soruşturmanın seyrini tehlikeye düşürecek bilgilerin açıklanmasını tek başına hukuka uygun hâle getirmez.
Mağdur ve Müşteki Dosyayı İnceleyebilir mi?
Mağdur, şikâyetçi veya suçtan zarar gören kişinin soruşturma dosyasına erişimi, müdafiin yetkilerinden farklı kurallara tabidir. Vekil aracılığıyla dosya inceleme ve belge örneği alma talepleri, CMK hükümleri ve soruşturmanın niteliği çerçevesinde değerlendirilir.
Mağdurun soruşturmanın ilerleyişini öğrenme, delil sunma, taleplerini iletme ve belirli kararlara karşı kanun yollarına başvurma hakkı bulunmaktadır. Ancak bu haklar, dosyanın tamamının koşulsuz olarak üçüncü kişilere açılması şeklinde yorumlanamaz.
Özellikle cinsel suçlar, çocuklara karşı işlenen suçlar, aile içi şiddet ve özel hayatı ilgilendiren soruşturmalarda mağdurun kimliğinin ve kişisel bilgilerinin korunması ayrıca önem taşır.
Şüpheli Hakkındaki Soruşturmayı Öğrenebilir mi?
Bir kişi hakkında soruşturma yürütülmesi, soruşturmanın başladığı anda mutlaka kendisine bildirim yapılacağı anlamına gelmez. Bazı soruşturma işlemleri, nitelikleri gereği şüpheliye önceden haber verilmeden yürütülebilir. Arama, yakalama, iletişimin denetlenmesi veya teknik takip gibi tedbirlerin önceden bildirilmesi, tedbirin amacını ortadan kaldırabilir.
Bununla birlikte şüphelinin ifadesi alınırken kendisine yüklenen suç anlatılmalı, müdafi yardımından yararlanma hakkı bildirilmeli ve savunma haklarını kullanmasına imkân sağlanmalıdır. Gizlilik ilkesi, kişiye neyle suçlandığını açıklamadan savunma yapmasının beklenmesine dayanak oluşturmaz.
CMK Madde 157’nin Uygulamadaki Önemi
Soruşturmanın gizliliği, birbiriyle bağlantılı birden fazla hukuki değeri korur.
Delillerin Korunması
Soruşturma işlemlerinin önceden öğrenilmesi, delillerin yok edilmesine, değiştirilmesine veya gizlenmesine yol açabilir. Gizlilik, maddi gerçeğe ulaşılmasını güvence altına almaya yardımcı olur.
Şüphelinin Lekelenmeme Hakkı
Soruşturma açılması, kişinin suçu işlediğinin kesinleştiği anlamına gelmez. Dosya bilgilerinin kontrolsüz biçimde açıklanması, daha sonra takipsizlik veya beraat kararı verilse dahi kişinin sosyal ve mesleki itibarında giderilmesi güç zararlar doğurabilir.
Mağdurun ve Tanıkların Korunması
Özellikle hassas nitelikteki suçlarda mağdurun, çocukların ve tanıkların kimlik bilgilerinin yayılması ikincil mağduriyete, baskıya veya güvenlik risklerine neden olabilir.
Savunma Hakkının Güvence Altında Tutulması
CMK m. 157’nin kendi metninde savunma haklarına zarar verilmemesi açıkça belirtilmiştir. Bu nedenle gizlilik, soruşturmanın sağlıklı yürütülmesi için gerekli olduğu ölçüde uygulanmalı; şüphelinin etkili savunma hazırlamasını imkânsızlaştıran bir araca dönüşmemelidir.
Soruşturmanın Gizliliği İhlal Edildiğinde Ne Yapılabilir?
Soruşturma bilgilerinin hukuka aykırı biçimde açıklandığı düşünülüyorsa olayın niteliğine göre farklı hukuki yollara başvurulabilir.
Bunlar arasında;
- Cumhuriyet başsavcılığına suç duyurusunda bulunulması,
- Kişilik haklarına saldırı nedeniyle tazminat talep edilmesi,
- İnternet içeriğinin çıkarılması veya erişimin engellenmesinin istenmesi,
- Kişisel verilerin korunmasına ilişkin başvuruların yapılması,
- Kamu görevlileri yönünden idari ve disiplin süreçlerinin işletilmesi,
- Yargılama sürecinde hukuka aykırılığın ileri sürülmesi
yer alabilir.
Hangi yolun uygun olduğu, bilginin kim tarafından, hangi ortamda, ne şekilde ve hangi amaçla paylaşıldığına göre belirlenir. Ekran görüntüleri, bağlantı adresleri, yayın tarihleri, haber kayıtları ve paylaşım bilgilerinin hukuka uygun biçimde korunması, daha sonra yapılacak başvurular bakımından önem taşıyabilir.
Uygulamada Dikkat Edilmesi Gereken Hususlar
CMK Madde 157’nin uygulanmasında özellikle şu noktalar göz önünde bulundurulmalıdır:
- Soruşturmanın gizli olması ile müdafiin dosya inceleme yetkisinin kısıtlanması birbirinden farklıdır.
- Dosya inceleme kısıtlaması, savunma hakkını tamamen ortadan kaldıracak şekilde uygulanamaz.
- Kısıtlama kararının belirli bir gerekçeye ve kanuni şartlara dayanması gerekir.
- Tutuklama kararına etkili itiraz için gerekli temel bilgi ve belgelere erişim ayrıca değerlendirilmelidir.
- Soruşturma bilgilerinin sosyal medyada paylaşılması cezai ve hukuki sorumluluk doğurabilir.
- Soruşturma sona erse dahi kişisel veriler ve özel hayatın gizliliği korunmaya devam eder.
- Basında haber yayımlanmış olması, dosya içeriğinin sınırsız biçimde yeniden paylaşılmasını hukuka uygun hâle getirmez.
- Dosyaya taraf veya vekil sıfatıyla erişilmiş olması, elde edilen belgelerin üçüncü kişilere serbestçe dağıtılabileceği anlamına gelmez.
Gizlilik Nedeniyle Ortaya Çıkabilecek Hak Kayıpları
Soruşturma dosyasındaki kısıtlama kararının zamanında incelenmemesi veya gerekli itirazların yapılmaması, özellikle tutuklama ve diğer koruma tedbirleri bakımından hak kaybına neden olabilir.
Bunun yanında soruşturma bilgilerinin kontrolsüz biçimde paylaşılması;
- Şüphelinin mesleki ve sosyal itibarının zarar görmesine,
- Mağdurun yeniden travmatize olmasına,
- Tanıkların baskı altına alınmasına,
- Delillerin güvenilirliğinin tartışmalı hâle gelmesine,
- Soruşturmanın yönünün değişmesine,
- Cezai, hukuki veya disiplin sorumluluğunun doğmasına
yol açabilir.
Bu nedenle soruşturma dosyasında bulunan belgelerin kullanılması, paylaşılması veya kamuoyuna açıklanması konusunda yalnızca belgenin ele geçirilmiş olması değil, paylaşımın hukuka uygunluğu da ayrıca değerlendirilmelidir.
Soruşturmanın Gizliliği ve Savunma Hakkının Birlikte Değerlendirilmesi
CMK m. 157, soruşturmanın etkinliğini koruyan önemli bir hükümdür. Bununla birlikte madde, savunma hakkının gizlilik gerekçesiyle sınırlandırılmasına koşulsuz biçimde izin vermemektedir. Kanun koyucunun “savunma haklarına zarar vermemek” şartına açıkça yer vermesi, gizliliğin ölçülü uygulanması gerektiğini göstermektedir.
Dosya inceleme talebinin reddedilmesi, kısıtlama kararının kapsamı, tutuklama gerekçelerine erişim, soruşturma bilgilerinin yayımlanması ve gizliliğin ihlali iddiaları her dosyada farklı hukuki sorunlar doğurabilir. Her dosyanın kendi şartlarına göre değerlendirilmesi gerekir. Suçun niteliği, soruşturmanın aşaması, toplanan deliller ve uygulanan koruma tedbirleri hukuki değerlendirmeyi doğrudan etkiler.
Bu sebeple hukuki sonucun somut olayın özelliklerine göre değişebileceği göz önünde bulundurulmalı; dosyaya erişim, kısıtlama kararına itiraz veya gizliliğin ihlali iddialarında hak kaybı yaşamamak için profesyonel hukuki destek alınması önem taşır.
